Yapay zekâ etiği ve avukatlık meslek kuralları.

Yapay zekânın hukukta kullanımı yeni bir etik sistem gerektirmiyor; mevcut meslek kurallarının yeni bir bağlamda uygulanmasını gerektiriyor. Avukatlık Kanunu ve TBB Meslek Kuralları'nın sır saklama, özen, bağımsızlık ve bilgilendirmeye ilişkin hükümleri, aracın dijital olması nedeniyle esnemez. Değişen tek şey, ihlalin nasıl gerçekleşebileceğidir.

Sır saklama yükümlülüğü nerede zorlanır?

Yapay zekâ kullanmak tek başına sır saklama ihlali değildir; belirleyici olan verinin nereye gittiğidir. Müvekkile ait ad, TCKN, dosya numarası veya ticari sır niteliğindeki bilgilerin denetimsiz bir servise aktarılması ihlal riski doğurur. Verilerin gönderim öncesi maskelenmesi veya Türkiye'de işlenmesi, bu riski önemli ölçüde azaltır.

Pratik ölçüt basittir: aktarılan metni karşı taraf vekili görse, müvekkilin zarar görüp görmeyeceğini sorun. Cevap "evet" ise o metin maskelenmeden hiçbir dış servise gitmemelidir.

Avukatlık Kanunu'nun 36. maddesi, avukatların kendilerine tevdi edilen veya mesleki faaliyetleri sırasında öğrendikleri hususları açıklamalarını yasaklar; sır saklama hem bir yükümlülük hem de tanıklıktan çekinme hakkının dayanağıdır. Yükümlülük vekalet ilişkisi sona erdikten sonra da devam eder. Bu çerçevede kritik soru "yapay zekâ kullandım mı" değil, "sırrı kimin görebileceği bir yere taşıdım mı"dır. Veri bir üçüncü kişinin sunucusunda çözülebilir biçimde tutuluyorsa, bunu okuyan bir insan olup olmadığından bağımsız olarak risk doğar.

Riski azaltmanın üç somut yolu vardır. Birincisi maskeleme: ad, TCKN, dosya ve adres bilgileri gönderim öncesi yer tutucularla değiştirilir, dönen çıktıda geri konur. İkincisi veri yerelliği: verinin Türkiye'de işlenmesi, KVKK'nın yurt dışına aktarım rejimini devreye sokmadığı için hem uyumu hem denetimi kolaylaştırır. Üçüncüsü saklama ve eğitim politikası: kullanılan servisin girdileri saklayıp saklamadığı, model eğitiminde kullanıp kullanmadığı sözleşmeyle netleştirilir. Bu üçü sağlanmadan yürütülen bir kullanım, kazandırdığı zamandan çok daha büyük bir risk üretir.

Özen yükümlülüğü ve doğrulama

Avukat, üstlendiği işi özenle yürütmekle yükümlüdür. Yapay zekâ çıktısı bu yükümlülüğü hafifletmez; aksine yeni bir denetim katmanı ekler. Dilekçeye giren her karar künyesi, her mevzuat atfı ve her hesap, kaynağından teyit edilmiş olmalıdır. Doğrulanmamış bir atfın dosyaya girmesi, aracın değil avukatın kusuru olarak değerlendirilir.

Doğrulamanın en kritik alanı hukuki atıflardır. Dil modelleri, biçimsel olarak kusursuz görünen ancak gerçekte var olmayan karar künyeleri üretebilir; daire adı, esas ve karar numarası, tarih — hepsi doğru formatta olabilir ama karar mevcut olmayabilir. Bu nedenle her künye, kararın tam metnine ulaşılarak teyit edilmelidir. Teyit ölçütü üç adımlıdır: karar gerçekten var mı, atfedilen cümle o kararda geçiyor mu ve karar hâlâ güncel içtihadı yansıtıyor mu? Üçüncüsü çoğu zaman atlanır; mevzuat değişikliği veya içtihadın değişmesi, gerçek bir kararı da dayanaksız bırakabilir.

Aynı denetim mevzuat atıfları ve hesaplar için de geçerlidir. Madde numarası ve fıkra, güncel metinden okunarak doğrulanmalı; mülga hükümlere yapılan atıflar ayıklanmalıdır. Sayısal hesaplarda ise yöntem tarif edilse bile aritmetik ayrıca kontrol edilmelidir. Pratik bir kural olarak: bir çıktının dosyaya girmesi, o çıktının her iddiasının bağımsız bir kaynakta görülmesiyle mümkündür.

"Araç hızlanır, sorumluluk hızlanmaz. Metnin altındaki imza hâlâ bir insanındır."

Bağımsızlık ilkesiyle ilişkisi

Bağımsızlık, hukuki kanaatin başkasının yönlendirmesiyle değil avukatın kendi değerlendirmesiyle oluşmasını gerektirir. Yapay zekâ çıktısının sorgulanmadan benimsenmesi bu ilkeyi zayıflatır. Sağlıklı ayrım şudur: araç bilgi getirir ve seçenek üretir; hangi hukuki tezin savunulacağına, hangi delilin öne çıkarılacağına avukat karar verir. Bu karar devredilemez.

Müvekkili bilgilendirme

Vekalet ilişkisi güvene dayanır ve avukatın bilgilendirme yükümlülüğü vardır. Müvekkil verisinin bir yapay zekâ sistemine aktarılacağı hâllerde bunun kapsamı, hangi verilerin işlendiği ve nerede saklandığı şeffaf biçimde açıklanmalı; tercihen vekalet veya hizmet sözleşmesinde yazılı hale getirilmelidir. Bu, hem meslek kuralları hem KVKK bakımından koruyucudur.

• Hangi iş tiplerinde yapay zekâ kullanıldığını müvekkile açıkça belirtin.
• Verilerin nerede işlendiğini ve saklandığını yazılı olarak bildirin.
• Müvekkil istemezse kullanmama seçeneğini tanıyın ve bunu kayda geçirin.
• Yapay zekâ kullanımının ücretlendirmeye etkisini şeffaf biçimde açıklayın.
• Çıktının avukat denetiminden geçtiğini sözleşmede teyit edin.

Sorumluluk kimde kalır?

Sorumluluk avukattadır. Dilekçeye giren her beyan, atıf ve hesap avukatın denetiminden geçmiş sayılır; aracın hata yapması sorumluluğu ortadan kaldırmaz. "Yapay zekâ yazdı" savunması ne müvekkile karşı ne disiplin hukuku bakımından koruyucudur. Bu nedenle çıktı her zaman taslak olarak değerlendirilmeli, hiçbir metin okunmadan gönderilmemelidir.

Pratik örnek: bir taslağın denetim akışı

Yapay zekâ desteğiyle hazırlanan bir dilekçenin dosyaya girmeden önce geçmesi gereken akış altı adımdır. Akış kısa görünse de sırası önemlidir: maskeleme en başta, imza en sonda yer alır ve hiçbir adım atlanarak bir sonrakine geçilmez.

1. Girdiyi maskeleyin. Müvekkil ve üçüncü kişilere ait kimlik, iletişim ve dosya bilgilerini yer tutucularla değiştirin.
2. Kapsamı yazın. Modelden ne istediğinizi (taslak mı, özet mi, karşı argüman mı) ve hangi hukuki çerçevede istediğinizi açıkça belirtin.
3. Çıktıyı taslak olarak kaydedin. Dosyaya "denetlenmemiş taslak" etiketiyle koyun; bu etiket kaldırılmadan metin kullanılmaz.
4. Atıfları teyit edin. Her karar künyesinin tam metnine ulaşın, alıntılanan cümlenin o kararda geçtiğini ve kararın güncelliğini doğrulayın.
5. Hukuki tezi kendiniz kurun. Hangi argümanın öne çıkacağına, hangi delilin vurgulanacağına siz karar verin; bu karar devredilemez.
6. Maskeyi çözüp son okumayı yapın. Gerçek bilgileri yerine koyduktan sonra metni baştan sona okuyun; imza bu okumadan sonra atılır.

Akışın en çok atlanan halkası dördüncü adımdır; çünkü çıktı ikna edici göründüğünde teyit gereksiz hissettirir. Oysa disiplin ve tazminat sorumluluğu doğuran hataların neredeyse tamamı tam bu noktada, "doğru göründüğü için kontrol edilmeyen" bir atıftan doğar.

Büro içi etik çerçeve önerisi

Etik tartışmayı somutlaştırmanın en pratik yolu, bürodaki kullanım sınırlarını yazılı hale getirmektir. Aşağıdaki üç kademeli çerçeve, çoğu büroda doğrudan uygulanabilir:

Çerçevenin işe yaraması için tek sayfayı geçmemesi ve büroya girildiği gün okutulması gerekir. Uzun politika metinleri okunmaz; üç satırlık bir kademe tablosu ise hatırlanır. Yılda bir kez gözden geçirmek, kullanılan araçlar ve mevzuat değiştiği için yeterlidir.

Uygulamada dikkat edilenler

Etik çerçeveyi günlük pratiğe indiren dört alışkanlık vardır: veriyi göndermeden önce maskelemek, her atfı kaynağından teyit etmek, çıktıyı taslak olarak işaretlemek ve kullanımı müvekkile önceden bildirmek. Bu dördü yerleştiğinde yapay zekâ, mesleki riski artıran değil azaltan bir araca dönüşür.

• Girdi hijyeni. Ad, TCKN, dosya numarası, adres ve ticari sır niteliğindeki bilgiler gönderilmeden önce yer tutucuya çevrilir.
• Atıf teyidi. Hiçbir karar künyesi, tam metnine bakılmadan dilekçeye girmez.
• Taslak işareti. Model çıktısı dosyada "taslak" etiketiyle saklanır; onaylayan kişi ve tarih kaydedilir.
• Karşı taraf metinleri. Karşı tarafın veya üçüncü kişilerin kişisel verilerini içeren belgeler de aynı maskeleme rejimine tabidir.
• Stajyer ve sekreter kullanımı. Aracı kimin, hangi işte kullanabileceği yazılı olmalı; denetimsiz kullanım disiplin riskini büroya yayar.
• Kayıt tutma. Hangi dosyada hangi amaçla kullanıldığının kaydı, sonradan doğacak bir tartışmada avukatın lehinedir.
• Ücretlendirme dürüstlüğü. Araç sayesinde kısalan süre, müvekkile yansıtılan ücretin gerçekçiliğini etkiler; bu şeffaflık güveni korur.

Meslek kurallarının değişmeyen çekirdeği

Teknolojinin getirdiği her yeni araç aynı soruyu tekrar sorar: bu araç, avukatın müvekkiline karşı borçlarını yerine getirmesini kolaylaştırıyor mu, yoksa gölgeliyor mu? Cevap kullanım biçimine bağlıdır. Kaynağı gösterilen, denetlenen ve verisi korunan bir kullanım mesleğin çekirdeğiyle uyumludur; denetimsiz kullanım ise en hızlı biçimde en büyük hatayı üretir.

Kızılelma AI'de kişisel veriler modele gitmeden önce maskelenir, veriler Türkiye'de işlenir ve her hukuki atıf kaynağıyla birlikte sunulur. Ayrıntılar için KVKK politikamıza bakabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye değildir.

İlgili Yazılar