Saklı pay ve tenkis: mirasta korunan çekirdek.

Tenkis davası, mirasbırakanın sağlararası veya ölüme bağlı kazandırmalarıyla zedelenen saklı payın tamamlanmasını sağlar. Saklı paylı mirasçılar altsoy, ana-baba ve sağ kalan eştir. Dava, mirasbırakanın son yerleşim yeri asliye hukuk mahkemesinde açılır; saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl, her hâlde on yıllık hak düşürücü süreye tabidir. Muris muvazaasına dayalı tapu iptal ve tescil davası ise süreye tabi değildir; iki talep uygulamada terditli olarak birlikte ileri sürülür.

Bir bakışta

Saklı pay nedir, kimlere aittir?

Mirasbırakan, malvarlığı üzerinde ölüme bağlı tasarrufta bulunmakta kural olarak serbesttir; ancak bu serbesti sınırsız değildir. TMK m. 505, mirasçı olarak altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan mirasbırakanın yalnızca saklı paylar dışında kalan kısımda tasarruf edebileceğini belirtir. Bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasbırakan terekesinin tamamında serbestçe tasarruf eder. Saklı pay, mirasçının yasal miras payının kanunla korunan çekirdeğidir; mirasbırakanın iradesiyle ortadan kaldırılamaz, ancak mirasçılıktan çıkarma koşulları gerçekleşirse etkisini yitirir.

Oranlar TMK m. 506'da sayılmıştır. Burada sık yapılan hata, saklı payın terekenin tamamı üzerinden bir oran sanılmasıdır: saklı pay her zaman o mirasçının yasal miras payı üzerinden hesaplanır.

Somut bir örnek

Mirasbırakan geride eş ve iki çocuk bırakmışsa yasal paylar eş için 1/4, çocukların her biri için 3/8'dir. Saklı paylar: çocukların her biri 3/16 (yasal payın yarısı), eş ise altsoy zümresiyle birlikte mirasçı olduğundan yasal payının tamamı, yani 1/4. Toplam saklı pay 10/16, dolayısıyla mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısım terekenin 3/8'idir. Bu eşiği aşan her kazandırma, aşan oranda tenkise açıktır.

Tasarruf edilebilir kısım nasıl hesaplanır?

Hesap üç adımlıdır ve sırası bozulduğunda sonuç sistematik olarak yanlış çıkar. Önce net tereke bulunur: TMK m. 507 uyarınca tasarruf edilebilir kısım, terekenin mirasbırakanın ölümü günündeki durumuna göre hesaplanır ve hesaptan mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ile yazımı giderleri ve mirasbırakanla birlikte yaşayıp onun tarafından bakılan kimselerin üç aylık geçim giderleri indirilir.

İkinci adımda ekleme yapılır. TMK m. 508, mirasbırakanın tenkise tâbi sağlararası karşılıksız kazandırmalarının hesaba dahil edilmesini; TMK m. 509 ise üçüncü kişi lehine yapılan hayat sigortasında sigorta alacağının ölüm anındaki satın alma değerinin terekeye eklenmesini öngörür. Böylece elde edilen rakam, saklı pay hesabına esas farazi terekedir. Üçüncü adımda bu tutar üzerinden saklı paylar ve tasarruf edilebilir kısım oranlanır; kazandırmanın bu kısmı aşan bölümü tenkis edilir.

Değerlendirme anı tartışmasında ölçüt ölüm tarihidir: taşınmazın devir tarihindeki bedeli değil, mirasın açıldığı andaki gerçek değeri esas alınır. Enflasyonist ortamda dosyanın kaderini belirleyen nokta çoğunlukla budur.

Tenkise tâbi kazandırmalar nelerdir?

Her karşılıksız kazandırma otomatik olarak tenkise tâbi değildir. TMK m. 565 tenkise tâbi sağlararası kazandırmaları sınırlı biçimde sayar: mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar; geri verilmemek kaydıyla altsoya malvarlığı devri veya borçtan kurtarma yoluyla yapılan kazandırmalar ile alışılmışın dışındaki çeyiz ve kuruluş sermayeleri; miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar; mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ile ölümünden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışındaki bağışlamalar; ve saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmalar.

Bu kurum, yasal mirasçılar arasında işleyen denkleştirme (mirasta iade) ile karıştırılmamalıdır. Denkleştirme yalnız yasal mirasçıları birbirine karşı yükümlü kılar ve alınanın terekeye geri verilmesiyle sonuçlanır; tenkis ise saklı payı zedelenen mirasçının üçüncü kişilere karşı da ileri sürebileceği, kazandırmayı aşan oranda etkisizleştiren bağımsız bir taleptir.

Tenkiste sıra nasıl işler?

Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar yapılır ve kanun bu işlem için bağlayıcı bir sıra öngörür. TMK m. 570 uyarınca önce ölüme bağlı tasarruflardan tenkis edilir; bu yetmezse en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilerek sağlararası kazandırmalar tenkise tâbi tutulur. Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan ölüme bağlı tasarruflar ve sağlararası kazandırmalar ise en son sırada tenkis edilir. Bu sıra emredicidir; talep sonucunda hangi kazandırmanın hangi oranda tenkisinin istendiği bu düzene göre kurulmalıdır.

Kazandırmanın konusu bölünmeden tenkise elverişli değilse — tek bir daire, bölünemez bir işletme payı gibi — TMK m. 564 bir seçimlik hak tanır: kazandırmadan yararlanan dilerse tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malın tamamını elinde tutar, dilerse malı geri vererek tasarruf edilebilir kısma düşen değeri talep eder. Bu seçim kazandırmadan yararlanana, yani davalıya aittir; dilekçede aynen tenkis talep edilmiş olması sonucu değiştirmez. Kazandırmayı elinde bulunduran iyiniyetli ise geri verme borcu, TMK m. 563 uyarınca mirasın geçmesi anında elinde kalanla sınırlıdır; iyiniyetli değilse iyiniyetli olmayan zilyedin geri verme borcuna ilişkin hükümlere göre sorumlu olur.

Tenkis davası hangi sürede açılır?

TMK m. 571, tenkis davası açma hakkının mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşeceğini düzenler. Bir tasarrufun iptali bir öncekinin yürürlüğe girmesini sağlarsa süreler, iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar.

Bu süreler hak düşürücü süredir, zamanaşımı değildir. Fark pratik ve serttir: zamanaşımı def'i olarak ileri sürülmedikçe dikkate alınmazken, hak düşürücü süre mahkemece resen gözetilir; kesilmez, durmaz, ikrarla veya feragatle bertaraf edilemez. Buna karşılık TMK m. 571/3, tenkis iddiasının def'i yoluyla her zaman ileri sürülebileceğini kabul eder. Yani saklı payı zedelenen mirasçı davalı konumundaysa süre engeliyle karşılaşmaz; ancak kazandırma ifa edilmiş ve mülkiyet geçmişse savunma tek başına yeterli olmaz, dava açmak gerekir.

Tenkis dosyalarını kaybettiren şey çoğu zaman hesabın kendisi değil, bir yıllık sürenin muvazaa davasıyla korunduğunun sanılmasıdır.

Muris muvazaası mı, tenkis mi?

1.4.1974 tarihli ve 1/2 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı, mirasbırakanın mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla gerçekte bağışladığı taşınmazı tapuda satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesi gibi göstermesi hâlinde görünürdeki işlemin muvazaa, gizli bağışın ise resmî şekil koşulunu taşımadığından geçersiz olduğunu kabul eder. Bu iki kurum farklı koşullara, farklı davacı çevresine ve farklı sonuçlara bağlıdır; dilekçede birinin diğerinin yerine kurulması esasa girilmeden kaybedilen dosya demektir.

Uygulamadaki doğru kurgu terditli taleptir: asıl talep muris muvazaasına dayalı tapu iptal ve tescil, bu kabul edilmezse ikinci kademede tenkis. Kritik nokta şudur — muvazaa iddiasının süreye tabi olmaması, tenkis talebinin süresini korumaz. Yıllar sonra açılan bir muvazaa davasında muvazaa ispatlanamazsa ve tenkis talebi süresinde ileri sürülmemişse dosya tümüyle reddedilir.

Adım adım yol haritası

1. Mirasçılık belgesi ve tereke envanterini çıkarın. Veraset ilamı ile mirasçılar ve yasal miras payları belirlenir; tapu, banka, araç ve şirket kayıtları üzerinden mirasbırakanın ölüm anındaki aktif ve pasifi listelenir.
2. Saklı payı ve tasarruf edilebilir kısmı hesaplayın. TMK m. 505-506 uyarınca her mirasçının yasal payı üzerinden saklı pay oranı bulunur; saklı payların toplamı net terekeden düşülerek tasarruf edilebilir kısım ortaya çıkarılır.
3. Tenkise tâbi kazandırmaları tespit edip terekeye ekleyin. TMK m. 565 kapsamındaki sağlararası kazandırmalar, üçüncü kişi lehine hayat sigortası alacağı ve ölüme bağlı tasarruflar, ölüm tarihindeki değerleriyle hesaba dahil edilir.
4. Bir yıllık hak düşürücü sürenin başlangıcını belgeleyin. Saklı payın zedelendiğinin öğrenildiği an; tapu kaydı örneği, vasiyetnamenin tebliğ tarihi veya tereke tespiti gibi belgelerle sabitlenir, çünkü bu süre kesilmez ve durmaz.
5. Son yerleşim yeri asliye hukuk mahkemesinde terditli dava açın. Asıl talep muris muvazaasına dayalı tapu iptal ve tescil, kabul edilmezse tenkis olacak şekilde terditli kurulur; harç, tenkisi istenen kısmın değeri üzerinden nispi yatırılır.
6. Değer tespiti ve tenkis oranı için bilirkişi aşamasını yönetin. Keşif ve bilirkişi incelemesiyle kazandırma konusu malın ölüm tarihindeki değeri, net tereke ve tenkis oranı belirlenir; bölünemeyen mallarda seçimlik hak gündeme gelir.

Görev, yetki ve usul ayrıntıları

Görev bakımından tereddüt yoktur: dava değerine bakılmaksızın asliye hukuk mahkemesi görevlidir (HMK m. 2). Yetkide ise iki düzenleme aynı sonuca çıkar — TMK m. 576 mirasbırakanın tasarruflarının iptali veya tenkisine ilişkin davaların son yerleşim yeri mahkemesinde görüleceğini söyler; HMK m. 11/1-a ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisi davalarını, m. 11/1-b ise terekenin kesin paylaşımına kadar mirasçılara karşı açılacak tüm davaları aynı mahkemenin kesin yetkisine bağlar. Kesin yetki resen gözetilir, yetki sözleşmesiyle değiştirilemez ve ilk itiraz olarak ileri sürülmesi gerekmez.

Burada uygulamada gözden kaçan bir çatışma vardır. Tenkis, taşınmazın aynına ilişkin bir dava değildir; talep, saklı payın para veya oran olarak tamamlanmasına yöneliktir. Buna karşılık terditli kurguda birinci kademede yer alan muris muvazaasına dayalı tapu iptal ve tescil talebi taşınmazın aynına ilişkindir ve HMK m. 12 taşınmazın bulunduğu yer mahkemesini kesin yetkili kılar. Taşınmaz mirasbırakanın son yerleşim yerinden başka bir ilde ise iki kesin yetki kuralı karşı karşıya gelir; dava açmadan önce bu noktada güncel içtihadın kontrol edilmesi, yetkisizlik kararıyla süre kaybetmemek için zorunludur.

Tenkis hakkı kişiseldir ve bölünebilir: saklı payı zedelenen her mirasçı yalnız kendi saklı payı için ve tek başına dava açabilir; mirasçılar arasında zorunlu dava arkadaşlığı yoktur ve bir mirasçının açtığı dava diğerlerinin süresini korumaz. Dava, kazandırmadan yararlanan kişiye — mirasçı olsun olmasın — yöneltilir. Harç nispidir ve tenkisi istenen kısmın değeri üzerinden hesaplanır; oran ve maktu kalemler her yıl güncellendiğinden dava tarihinde yürürlükteki Harçlar Kanunu tarifesini teyit edin.

Pratik kontrol listesi

• Veraset ilamı alındı ve tüm mirasçıların yasal payları oranlanarak yazıldı mı?
• Saklı pay, terekenin tamamı üzerinden değil yasal miras payı üzerinden mi hesaplandı?
• Net tereke hesabında borçlar, cenaze ve yazım giderleri ile üç aylık geçim gideri indirildi mi?
• Sağlararası kazandırmalar ve hayat sigortası alacağı terekeye eklendi mi (TMK m. 508-509)?
• Kazandırmaların ölüm tarihindeki değerleri mi esas alındı, devir tarihindeki bedeller mi?
• Bir yıllık sürenin başlangıcı belgeyle sabitlendi ve on yıllık üst sınır kontrol edildi mi?
• Talep, muris muvazaası ve tenkis olarak terditli biçimde kuruldu mu?
• TMK m. 570'teki tenkis sırası, talep sonucundaki sıralamayla uyumlu mu?
• Kazandırma bölünemez bir mal ise TMK m. 564'teki seçimlik hakkın davalıya ait olduğu hesaba katıldı mı?
• Taşınmaz, mirasbırakanın son yerleşim yerinden başka bir ildeyse yetki kuralları önceden karşılaştırıldı mı?

Kızılelma AI'nin içtihat araması, saklı pay ve tenkis emsallerini olay örgüsüne göre tarar; hesaplama süiti tereke ve saklı pay oranlarını adım adım çıkarmaya yardımcı olur, dilekçe modülü ise terditli talep sonucunu yapılandırılmış biçimde taslağa dönüştürür. Dosyaya ait tapu kayıtları, veraset ilamı ve kazandırma belgeleri dava çalışma alanında bir arada tutulabilir. Detaylar için çözümler sayfamıza göz atabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye değildir.

İlgili Yazılar