Hukuki çeviri ve yapay zekâ: hızlı taslak, dikkatli imza.

Makine çevirisi bir sözleşmeyi dakikalar içinde okunur hâle getirir; ama mahkemeye giden metin, terimin hukuki sonucu ve müvekkil verisinin nereye gittiği başka sorulardır.

Açık İngilizce sözlük sayfası; technology maddesi ve tanımları yakından görünüyor

Hukuki çeviri, bir hukuk metninin yalnız kelimelerini değil hukuki sonucunu başka dile aktarmaktır. Mahkemeye, notere veya resmî kuruma sunulacak çeviri kural olarak yeminli tercüman tarafından yapılır ve noterce onaylanır; yabancı ülkede kullanılacak belge için o ülke 1961 Lahey Sözleşmesi'ne tarafsa apostil şerhi aranır. Yapay zekâ çevirisi anlama ve taslak aracıdır, resmî çevirinin yerini tutmaz.

Bir bakışta

İhtiyaçKim yapar / onaylar?Yapay zekânın yeri
Yabancı dildeki sözleşmeyi hızlıca anlamakAvukatın kendisiÇalışma çevirisi ve özet; kişisel veriler maskelenerek
Mahkemeye sunulacak yabancı belgeYeminli tercüman, noter onayıYalnız ön okuma; dilekçeye eklenen metin resmî çeviridir
Yabancı mahkeme kararının tanınması/tenfiziOnaylı karar örneği ve onaylı tercüme (MÖHUK m. 53)Gerekçenin ön değerlendirmesi
Yurt dışında kullanılacak vekâletname, kararNoter, apostil için yetkili makam; gerekirse yeminli tercümeYok denecek kadar az; şekil işidir
Duruşmada Türkçe bilmeyen sanık veya mağdurMahkemece atanan tercüman (CMK m. 202)Yok
İki dilli sözleşme müzakeresiTaraf avukatları; dil önceliği maddesiSürüm karşılaştırma, tutarsızlık yakalama

Çalışma çevirisi ile resmî çeviri aynı şey değil

Bir büroya yabancı dilde gelen belgelerin çoğu hiçbir zaman resmî çeviriye gitmez. Yurt dışındaki bir tedarikçinin gönderdiği genel şartlar, karşı tarafın İngilizce ihtarı, yabancı bir şirketin yönetim kurulu kararı: avukatın bunları okuyup anlaması, riskli hükmü işaretlemesi ve müvekkile Türkçe bir not yazması yeterlidir. İşte makine çevirisinin en verimli olduğu alan burasıdır. Kırk sayfalık bir distribütörlük sözleşmesini önce tümüyle Türkçeye çevirmek yerine, metnin iskeletini çıkarıp yalnız fesih, cezai şart, rekabet yasağı ve uyuşmazlık çözümü maddelerini kelime kelime okumak saatler kazandırır.

Resmî çeviri ise bir şekil işlemidir. Mahkemeye, tapuya, nüfusa veya konsolosluğa verilecek metinde çevirinin aslına uygunluğunu yeminli tercüman beyan eder, imzanın kime ait olduğunu noter onaylar. Yeminli tercümanlık, noter huzurunda yemin edilip o noterliğin kaydına geçilerek kazanılır ve kural olarak yemin edilen noterlikte yapılan onaylar için geçerlidir; yani "dili iyi bilen" birinin çevirisi, ne kadar doğru olursa olsun, bu niteliği taşımaz. Yapay zekânın ürettiği bir metnin tercüman tarafından gözden geçirilip onaya sunulması mümkündür, ancak sorumluluk imzayı atandadır ve tercüman bu metni kendi çevirisi gibi denetlemek zorundadır.

Hangi belge hangi onayı ister?

Yabancı bir mahkeme kararının Türkiye'de tanınması veya tenfizi istendiğinde MÖHUK m. 53, dilekçeye kararın o ülke makamlarınca usulen onaylanmış aslının veya kararı veren yargı organınca onaylanmış örneğinin, kesinleştiğini gösteren yazıyla birlikte ve onaylı tercümeleriyle eklenmesini arar. Uygulamada sık eksik kalan belgelerden biri kesinleşme şerhinin çevirisidir; kararın kendisi çevrilir, kesinleşme yazısı unutulur ve mahkeme ara kararla eksikliği tamamlatır. Bu da çoğu zaman en az bir duruşmanın kaybı demektir.

Türkiye'de düzenlenip yurt dışında kullanılacak belgelerde sıra genellikle şöyledir: belge (örneğin vekâletname) noterde düzenlenir veya onaylanır, ardından apostil şerhi için yetkili makama gidilir. Hedef ülke Lahey Sözleşmesi'ne taraf değilse apostil yerine konsolosluk onayı zinciri gündeme gelir. Çevirinin bu zincirin hangi halkasında yapılacağı, yani apostilin aslın mı yoksa çevirinin mi üzerine konacağı, hedef ülkenin uygulamasına göre değişir ve işleme başlamadan önce ilgili konsolosluktan teyit edilmesi en çok zaman kazandıran adımdır.

Ceza yargılamasında konu belge değil kişidir. CMK m. 202, Türkçe bilmeyen sanık veya mağdura tercüman atanmasını düzenler; AİHS m. 6/3-e de sanığın tercümandan ücretsiz yararlanma hakkını güvenceye alır. Bu durumda tercümanı mahkeme atar; tarafın kendi getirdiği çeviri metni bunun yerine geçmez.

İngilizce-Almanca sözlük sayfası ve yanında İngiltere haritası; iki dil arası terim aktarımı

Terimler nerede kayıyor?

Hukuk çevirisindeki asıl zorluk dil değil sistemdir. Türk hukuku kıta Avrupası geleneğinden gelir; İngilizce hukuk dili ise büyük ölçüde common law kavramlarıyla şekillenmiştir. Birebir karşılık bulunan terim azdır, "yakın" karşılık bulunan terim çoktur ve yanlışların çoğu bu yakınlıktan doğar.

Türkçe kavramSık görülen çeviriDikkat noktası
Zamanaşımı / hak düşürücü sürestatute of limitations / time barİkisi farklı sonuç doğurur; hak düşürücü süre hâkimce kendiliğinden gözetilir. Tek kelimeyle çevrilirse ayrım kaybolur.
Cezai şartpenalty clauseİngiliz hukukunda "penalty" kural olarak geçersizlik çağrıştırır; "liquidated damages" farklı bir kurumdur.
Kesin hükümres judicata / final judgment"Kesinleşmiş karar" ile "kesin hüküm etkisi" aynı şey değildir.
İstinaf / temyizappeal / appeal on points of lawİkisini de "appeal" yapmak dereceleri siler; Yargıtay için "Court of Cassation" yerleşik karşılıktır.
İtirazın iptali davası(karşılığı yok)Açıklayıcı çeviri gerekir; kelime kelime aktarım anlamsızlaşır.
Tebligat / tebliğservice / notificationUsulüne uygun tebliğ ile fiilen öğrenme ayrımı sürelerin başlangıcını belirler.

Ters yönde de aynı sorun vardır. İngilizce sözleşmedeki "shall" yükümlülük kurar, "will" bazen yalnız niyet bildirir; "best efforts" ile "reasonable efforts" arasındaki fark Türkçede "azami gayret" ve "makul gayret" diye karşılansa da Türk hukukunda bu ifadelerin içi yargı kararlarıyla doldurulmuş değildir. "Indemnify and hold harmless" kalıbını "tazmin etmek" diye geçmek, rücu ve savunma üstlenme yükümlülüğünü metinden çıkarabilir. Bu tür ifadelerde makine çevirisi akıcı bir Türkçe üretir ve tam da akıcı olduğu için hata göze batmaz.

Yapay zekâ çevirisi hukuki metinde nerede yanılır?

Büyük dil modelleri genel çeviride klasik çeviri motorlarından daha doğal metin üretir; hukuki metinde ise üç tipik hata yapar. Birincisi terim tutarsızlığıdır: aynı belgede "Supplier" bir yerde "tedarikçi", birkaç sayfa sonra "satıcı" olur ve tanımlar maddesiyle bağ kopar. İkincisi olumsuzluk ve istisna kaymasıdır: "unless otherwise agreed in writing" gibi bir kayıt, uzun cümlede yanlış yan cümleye bağlanır veya düşer. Üçüncüsü sistem dönüştürmesidir: model yabancı kurumu kendiliğinden Türk hukukundaki en yakın kuruma çevirir, örneğin "trust" için "vakıf" der; okur da farklı bir rejimi okuduğunu fark etmez.

Bunlara bir de rakam ve tarih hataları eklenir. Ondalık ayırıcı (1,000.50 ile 1.000,50), Amerikan tarih biçimi (03/04 → 4 Mart mı 3 Nisan mı) ve para birimi kısaltmaları, çevirinin en mekanik ama en pahalı yanlışlarıdır. Bir ihtarnamede süre başlangıcını belirleyen tarih ters okunduğunda, metnin geri kalanının kusursuz olması hiçbir şey ifade etmez.

"Akıcı çeviri, doğru çeviri olduğu izlenimini verir. Hukuk metninde tehlikeli olan da bu izlenimdir."

Pratik bir denetim yöntemi geri çeviridir: Türkçeye çevrilmiş kritik maddeyi ayrı bir oturumda tekrar İngilizceye çevirtmek ve aslıyla karşılaştırmak. Anlam kayması çoğu zaman bu iki metin yan yana konduğunda görünür. Tanımlar maddesinin önce ayrı çevrilip bir terim listesi olarak sabitlenmesi de tutarsızlığı belirgin biçimde azaltır.

Büroda tekrar eden işler için küçük bir terim sözlüğü tutmak da işe yarar. Aynı müvekkilin sözleşmelerinde geçen tanımlı terimler, şirket unvanlarının resmî yazımı ve karşı tarafın tercih ettiği karşılıklar bir kez kararlaştırıldığında, sonraki çevirilerde hem model hem tercüman aynı çizgiyi izler. Bu sözlük, dosya el değiştirdiğinde de tutarlılığı korur.

İki dilli sözleşmede dil önceliği maddesi

Uluslararası bir sözleşme Türkçe ve İngilizce iki sütun hâlinde hazırlandığında, çeviri sorunu sözleşmenin içine taşınmış olur. İki metin arasında anlam farkı çıktığında hangisinin esas alınacağı yazılmamışsa, uyuşmazlık önce bir yorum tartışmasına, ardından iki ayrı çevirinin bilirkişi incelemesine döner. Bu nedenle uygulamada sözleşmenin sonuna, hangi dil sürümünün bağlayıcı olduğunu ve diğerinin yalnız bilgi amaçlı sayılıp sayılmadığını gösteren bir hüküm konur.

Maddenin kendisi kadar kapsamı da önemlidir. Ekler, teknik şartnameler ve sonradan yapılan değişiklik protokolleri ayrı belgeler olarak hazırlandığında, ana sözleşmedeki dil önceliği hükmünün bunları da kapsayıp kapsamadığı açıkça yazılmadıkça tartışmalı kalabilir. Türk mahkemesine sunulacak yabancı dildeki sürüm ayrıca resmî çeviriye gideceğinden, "esas" sayılan metin İngilizce olsa bile dosyada fiilen okunacak olan Türkçe çeviri olur. Yapay zekâ burada iki sürümü madde madde karşılaştırıp tutarsız yerleri işaretleyebilir; hangi farkın hukuki sonuç doğurduğuna karar vermek ise sözleşmeyi müzakere eden avukata aittir. Tanımlar maddesindeki terimlerin iki dilde yan yana sabitlenmesi, sonraki ek protokollerde de aynı karşılığın kullanılmasını kolaylaştırır ve dil önceliği hükmüne başvurma ihtiyacını azaltır.

Gizlilik: metin nereye gidiyor?

Çeviri için bir yapay zekâ hizmetine yapıştırılan metin çoğu zaman bir sunucuya gönderilir. Metinde ad, kimlik numarası, adres, banka hesabı veya sağlık bilgisi varsa bu bir kişisel veri işleme faaliyetidir; sunucu yurt dışındaysa KVKK m. 9 kapsamında yurt dışına aktarım sorusu doğar. Avukatın sır saklama yükümlülüğü de ayrıca devrededir. Ücretsiz genel amaçlı çeviri araçlarının bir kısmı, kullanım koşullarında girilen metni hizmeti geliştirmek için saklayabileceğini belirtir; bu koşulların müvekkil dosyasına uygun olup olmadığı kullanmadan önce okunmalıdır.

Riskin büyük bölümü metni göndermeden önce kişisel verileri ayıklamakla düşer. Taraf adlarının "A" ve "B" ile, kimlik ve hesap numaralarının yer tutucularla değiştirilmesi çevirinin hukuki anlamını bozmaz; geri dönüşte yer tutucular yerine konur. Kızılelma AI'de belgeler modele gitmeden önce KVKK maskelemesinden geçirilir ve dosyalar Yerel Kasa'da, avukatın kendi bilgisayarında şifreli tutulur; bu yaklaşım, çeviri amacıyla yapılan ön okumada da aynı gizlilik çizgisini korumayı kolaylaştırır.

Çevrilmiş metin Türk hukukuna nasıl bağlanır?

Çevirinin bittiği yerde hukuki değerlendirme başlar. Yabancı hukuka tabi bir sözleşmede bile Türk mahkemesinde görülecek bir uyuşmazlık, usul kuralları ve kamu düzeni yönünden Türk hukukuna temas eder. Cezai şartın fahiş olup olmadığı, yetki şartının geçerliliği veya tahkim şartının kapsamı gibi sorularda çevrilmiş metin, Yargıtay'ın bu konudaki yerleşik içtihadıyla birlikte okunmalıdır. Bu noktada içtihat araştırması çevirinin doğal devamıdır: Türkçeye aktarılan maddenin özünü arama sorgusuna çevirmek, aynı kurumun Türk mahkemelerinde nasıl yorumlandığını gösterir. Kızılelma AI'nin emsal karar araması Yargıtay, BAM, Danıştay ve AYM kararlarında bu tür olay örgüsü sorgularını kaynak göstererek yanıtlar; uzun yabancı belgenin yapılandırılmış özeti için de sözleşme analizi kullanılabilir.

Son kontrol her zaman insanda kalır. Modelin önerdiği her karar künyesi ve kanun maddesi açılıp okunmalı, uydurma atıf ihtimali gözetilmelidir; bu konudaki riskler hukukta yapay zekâ halüsinasyonu yazısında ayrıca ele alınmıştır. İki dilli bir sözleşmede hangi dil sürümünün esas alınacağını belirleyen dil önceliği maddesi de, çevirinin kalitesinden bağımsız olarak, uyuşmazlık çıktığında ilk bakılan hükümdür.

Yabancı dildeki dosyada bile kaynağa bağlı kalın

Belgeyi maskeli olarak analiz ettirin, Türk hukukundaki karşılığını emsal kararlarla doğrulayın.

Ücretsiz Deneyin

Sık Sorulan Sorular

Yapay zekâ ile çevrilen belge mahkemeye sunulabilir mi?

Mahkemeye sunulacak yabancı dildeki belgelerde kural olarak yeminli tercüman çevirisi ve noter onayı aranır. Yapay zekâ çıktısı ön okuma ve taslak olarak kullanılabilir; resmî niteliği, metni denetleyip aslına uygunluğunu beyan eden yeminli tercümanın imzası ve noter onayı kazandırır.

Yeminli tercüman ile noter onaylı tercüme arasındaki fark nedir?

Yeminli tercüman, noterlikte yemin ederek çevirinin aslına uygun olduğunu beyan etme yetkisi kazanmış kişidir. Noter onayı ise bu tercümanın imzasının ve sıfatının doğruluğunu teyit eder. Resmî kurumlar çoğu zaman ikisini birlikte ister; bazı işlemlerde ayrıca apostil gerekir.

Apostil çevirinin üzerine mi yoksa belgenin aslına mı konur?

Bu, belgenin kullanılacağı ülkenin uygulamasına göre değişir. Bazı ülkeler apostili belgenin aslı üzerinde, bazıları noter onaylı çeviri üzerinde ister. Apostil yalnız 1961 Lahey Sözleşmesi'ne taraf ülkelerde geçerlidir; diğer ülkelerde konsolosluk onayı gerekir. İşlem öncesinde ilgili konsolosluktan teyit alınması yerinde olur.

Yabancı mahkeme kararının tenfizinde hangi çeviriler gerekir?

MÖHUK m. 53'e göre dilekçeye yabancı kararın usulen onaylanmış aslı veya onaylı örneği ile kesinleştiğini gösteren yazı eklenir; her ikisinin de onaylı tercümesi sunulur. Uygulamada kesinleşme yazısının çevirisi zaman zaman unutulur ve eksiklik ara kararla tamamlatılır.

Müvekkil belgesini çeviri aracına yüklemek KVKK'ya aykırı mı?

Belgede kişisel veri varsa ve hizmet yurt dışındaki sunucularda çalışıyorsa KVKK m. 9 kapsamında yurt dışına aktarım şartları gündeme gelir; avukatın sır saklama yükümlülüğü de ayrıca geçerlidir. Kişisel verilerin gönderimden önce maskelenmesi riski önemli ölçüde azaltır. Somut kullanımın bir uzmanla değerlendirilmesi uygun olur.

Hukuki çeviride en sık yapılan terim hatası nedir?

Zamanaşımı ile hak düşürücü sürenin tek kelimeyle çevrilmesi, istinaf ve temyizin ikisinin de “appeal” yapılması ve cezai şartın “penalty” diye aktarılması en sık görülen hatalardır. Bu kavramlar iki hukuk sisteminde farklı sonuç doğurduğundan açıklayıcı çeviri veya terim notu gerekir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye değildir.

İlgili Yazılar