Kısa cevap: Yasal (kanuni) faiz 3095 sayılı Kanun m. 1'e, temerrüt faizi ise aynı Kanunun m. 2'sine ve TBK m. 120'ye dayanır. Ticari işlerde temerrüt faizi olarak TCMB'nin kısa vadeli avanslara uyguladığı oran (avans faizi) istenebilir. Faiz kural olarak borçlunun temerrüde düştüğü tarihten işler; muacceliyet tek başına yetmez, belirli vadeli borçlar hariç ihtar gerekir (TBK m. 117). Oranlar dönemsel değiştiğinden güncel oran ayrıca teyit edilmelidir.
Bir bakışta: faiz türleri
| Faiz türü | Ne zaman uygulanır | Dayanak |
|---|---|---|
| Kanuni (yasal) faiz | Faiz ödeneceği kararlaştırılıp oran belirlenmemişse; adi işlerde temerrüt faizi olarak | 3095 s. K. m. 1, m. 2/1 |
| Avans (ticari) temerrüt faizi | Ticari işlerde temerrüt hâlinde | 3095 s. K. m. 2/2 |
| Sözleşme (akdi) faizi | Taraflarca kararlaştırılan ödünç/kullanım faizi | TBK m. 88; ticari işlerde TTK m. 8 |
| Sözleşmesel temerrüt faizi | Taraflar daha yüksek temerrüt faizi kararlaştırmışsa | TBK m. 120/2 |
| Aşkın zarar | Temerrüt faizini aşan zarar | TBK m. 122 |
| Bileşik faiz | Adi işlerde kural olarak yasak; ticari işlerde sınırlı olarak mümkün | TBK m. 388/3, TTK m. 8/3 |
Yasal faiz nedir?
Yasal faiz ya da teknik adıyla kanuni faiz, 3095 sayılı Kanunî Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun'un 1. maddesinde düzenlenir. Kanun, faiz ödenmesi gereken hâllerde oranı sözleşmede kararlaştırılmamışsa kanuni faizin uygulanacağını öngörür. Oran, kanunun verdiği yetkiyle Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenir ve zaman zaman değiştirilir; bu nedenle yazıda rakam verilmemiş, güncel oranın Resmî Gazete'den teyit edilmesi gerektiği vurgulanmıştır.
Mahkeme kararlarında ve icra takip taleplerinde sık görülen "dava tarihinden itibaren yasal faiz" ifadesi, temerrüt faizi olarak 3095 sayılı Kanun m. 1'deki oranın uygulanacağını anlatır. Faizin değişen oranlarla işletilmesi, uzun süren davalarda tutarı belirgin şekilde etkileyebilir; bu nedenle talep sonucunda "değişen oranlarda" ifadesine yer verilip verilmediği önemlidir.
Ticari faiz (avans faizi) ne zaman istenebilir?
3095 sayılı Kanun m. 2/2, ticari işlerde temerrüt faizinin, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın kısa vadeli avans işlemlerinde uyguladığı faiz oranı üzerinden istenebileceğini düzenler. Uygulamada bu orana "avans faizi" ya da kısaca "ticari faiz" denir. Avans faizi, kanuni faize göre genellikle daha yüksektir ve oranı dönemsel olarak güncellenir.
Avans faizinin istenebilmesi için uyuşmazlığın konusu olan işin ticari iş niteliğinde olması gerekir. TTK m. 3 ticari işleri, TTK m. 19 ise ticari iş karinesini düzenler: Bir tacirin borçlarının ticari olması asıldır. Taraflardan yalnız biri için ticari olan işlerde durumun ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Tüketici işlemleri, iş alacakları ve haksız fiil tazminatları gibi alacaklarda kural olarak yasal faiz uygulanır; özel kanunlardaki farklı düzenlemeler (örneğin kıdem tazminatında bankalarca mevduata uygulanan en yüksek faiz) ayrıca gözetilir.
Temerrüt faizi hangi tarihten itibaren işler?
Temerrüt faizinin başlangıcı, borçlunun ne zaman temerrüde düştüğüne bağlıdır. TBK m. 117/1'e göre muaccel bir borcun borçlusu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer. TBK m. 117/2 ise ifa gününün birlikte belirlendiği ya da sözleşmede saklı tutulan bir hakka dayanarak yapılan bildirimle belirlendiği durumlarda, bu günün geçmesiyle borçlunun ihtara gerek olmadan temerrüde düşeceğini öngörür. Haksız fiilden doğan borçlarda borçlu, haksız fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren temerrüde düşmüş sayılır.
Bu kurallar uygulamada şu farkları doğurur: İhtar çekilmemiş ve belirli bir vade de kararlaştırılmamış bir alacakta faiz çoğu zaman dava veya takip tarihinden itibaren istenebilir. Noter ihtarnamesiyle süre verilmişse faiz, ihtarnamede verilen sürenin bitiminden itibaren talep edilebilir. Bu nedenle temerrüde düşürme işleminin tarihi ve içeriği, alacak davalarında faiz kalemini doğrudan belirler. Ayrıntı için ihtarname rehberimize bakılabilir.
Sözleşmede kararlaştırılan faizin sınırı var mı?
Adi işlerde TBK sınırlar öngörür. TBK m. 88/2'ye göre sözleşmeyle kararlaştırılacak yıllık akdi faiz oranı, kanuni faiz oranının yüzde elli fazlasını aşamaz. TBK m. 120/2'ye göre sözleşmeyle kararlaştırılacak yıllık temerrüt faizi oranı ise kanuni faiz oranının yüzde yüz fazlasını aşamaz. Sınırı aşan kısım geçersizdir; sözleşmenin tamamı değil, aşan faiz şartı sınıra çekilir.
Ticari işlerde ise TTK m. 8/1 faiz oranının serbestçe kararlaştırılabileceğini kabul eder; TBK'daki sınırlar ticari işlerde uygulanmaz. Bununla birlikte tüketici kredileri gibi özel düzenlemeye tabi alanlarda farklı sınırlar ve bilgilendirme yükümlülükleri bulunduğundan, işlemin niteliği her zaman ilk olarak belirlenmelidir.
Bileşik faiz istenebilir mi?
Bileşik faiz, işlemiş faizin anaparaya eklenerek bu toplam üzerinden yeniden faiz yürütülmesidir. TBK m. 388/3 adi işlerde faizin anaparaya eklenerek yeniden faiz yürütülmesini kural olarak yasaklar. TTK m. 8/3 ise cari hesap ve ticari işlerde, belirli şartlarla ve üç aydan az olmamak üzere kararlaştırılacak dönemlerde bileşik faiz uygulanmasına izin verir. Temerrüt faizine ayrıca temerrüt faizi yürütülmesi kural olarak mümkün değildir.
Dava ve takip talebinde faiz kalemi nasıl yapılandırılır?
- İşin niteliğinin belirlenmesi. Alacağın adi iş mi, ticari iş mi olduğu; özel kanunla farklı bir faiz öngörülüp öngörülmediği incelenir.
- Temerrüt tarihinin tespiti. Vade, ihtar veya haksız fiil tarihi esas alınarak faizin başlangıcı belirlenir.
- Sözleşme hükümlerinin denetimi. Kararlaştırılan akdi ve temerrüt faizi oranlarının kanuni sınırlara uygunluğu kontrol edilir.
- İşlemiş faizin hesaplanması. Takip veya dava tarihine kadar işlemiş faiz, dönemsel oranlarla ayrı kalem olarak hesaplanır.
- İşleyecek faizin talep edilmesi. Asıl alacağa takip veya dava tarihinden itibaren işleyecek faiz, türü ve "değişen oranlarda" ibaresiyle belirtilir.
- Bileşik faiz denetimi. İşlemiş faize yeniden faiz istenmediği kontrol edilir.
Yasal faiz ve avans faizi karşılaştırması
| Ölçüt | Yasal (kanuni) faiz | Avans (ticari) faizi |
|---|---|---|
| Dayanak | 3095 s. K. m. 1 | 3095 s. K. m. 2/2 |
| Uygulama alanı | Adi işler, tüketici ve iş alacaklarının önemli bölümü, haksız fiil | Ticari işler |
| Oranı belirleyen | Cumhurbaşkanı kararı | TCMB kısa vadeli avans oranı |
| Sözleşmeyle yükseltme | TBK m. 88/2 ve m. 120/2 sınırları | TTK m. 8/1 uyarınca serbest |
| Bileşik faiz | Kural olarak yasak | Şartlı olarak mümkün (TTK m. 8/3) |
"Alacak davasında faiz kalemi küçük bir satır gibi görünür; oysa birkaç yıllık yargılamada asıl alacağa yaklaşan bir tutara dönüşebilir."
İcra takibinde faiz nasıl talep edilir?
İlamsız icra takibinde alacaklı, takip talebinde asıl alacağın yanında işlemiş faizi ayrı bir kalem olarak gösterir ve takip tarihinden itibaren işleyecek faizin türünü ve oranını belirtir (İİK m. 58). Takip talebinde faiz türünün açıkça yazılmaması ya da işlemiş faizin hangi dönem ve oranla hesaplandığının gösterilmemesi, borçlunun itirazında sıkça dayanılan bir konudur. İtirazın iptali davasında mahkeme, işlemiş faiz kalemini ayrıca denetler ve gerektiğinde bilirkişi hesabına başvurur.
Takipte avans faizi istenmişse, alacağın ticari iş niteliğinin takip dayanağı belgelerden anlaşılabilmesi önemlidir. Takipten sonra borçlunun itiraz etmesiyle başlayan yargılamada, alacağın ticari olmadığı anlaşılırsa faiz kalemi yasal faize indirilebilir. Bu nedenle faiz türünün seçimi, alacağın niteliğine ilişkin delillerle birlikte düşünülmelidir. Konunun takip boyutu için itirazın iptali ve itirazın kaldırılması yazımıza bakılabilir.
Kısmi ödemeler faize mi, anaparaya mı mahsup edilir?
Borçlunun yaptığı kısmi ödemelerin nasıl mahsup edileceği, kalan alacağı ve faizi doğrudan etkiler. TBK m. 100 uyarınca faiz veya giderleri ödemekle yükümlü olan borçlu, kısmi ödemeyi ancak bu faiz veya giderleri ödemediği ölçüde anaparadan düşürebilir; yani kural olarak kısmi ödeme önce faiz ve giderlere, sonra anaparaya mahsup edilir. Taraflar farklı bir mahsup sırası kararlaştırmış olabilir; böyle bir hüküm varsa sözleşme önceliklidir. Uzun süreli ve çok sayıda ödeme içeren alacaklarda mahsup sırasının yanlış kurulması, hesap raporunda ciddi farklar doğurabilir.
Pratik kontrol listesi
- Alacak adi iş mi, ticari iş mi; özel kanunla farklı bir faiz öngörülmüş mü?
- Borçlunun temerrüt tarihi belgeyle ispatlanabiliyor mu (vade, ihtar, haksız fiil tarihi)?
- Sözleşmedeki faiz oranları TBK m. 88/2 ve m. 120/2 sınırlarına uygun mu?
- İşlemiş faiz ile işleyecek faiz ayrı kalemler olarak gösterildi mi?
- Talepte "değişen oranlarda" ibaresine yer verildi mi?
- İşlemiş faize yeniden faiz istenmesi gibi bir bileşik faiz hatası var mı?
- Güncel kanuni faiz ve avans faizi oranları resmî kaynaktan teyit edildi mi?
Kızılelma AI'nin emsal karar arama özelliği, temerrüdün başlangıcı ve avans faizinin hangi işlerde istenebileceği gibi konularda Yargıtay kararlarını tarar; dilekçe modülü ise talep sonucundaki faiz kalemini yapılandırılmış biçimde taslağa dönüştürür. Hukuk bürosu yazılımı olarak amacı hesap ve araştırma yükünü azaltmaktır; sonuçların avukat tarafından denetlenmesi gerekir.
Alacak dosyalarında faiz kalemini doğru kurun
Emsal karar arama, dilekçe taslağı ve hesaplama araçları tek çalışma alanında.
Ücretsiz DeneyinSık Sorulan Sorular
Yasal faiz ile ticari faiz arasındaki fark nedir?
Yasal (kanuni) faiz 3095 sayılı Kanun m. 1'e dayanır ve oranı Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenir. Ticari işlerde ise aynı Kanunun 2/2. maddesi uyarınca temerrüt faizi olarak TCMB'nin kısa vadeli avans işlemlerinde uyguladığı oran istenebilir. Avans faizi genellikle daha yüksektir ve yalnız ticari işlerde uygulanır.
Temerrüt faizi hangi tarihten itibaren başlar?
Faiz, borçlunun temerrüde düştüğü tarihten işler. TBK m. 117'ye göre muaccel borçta temerrüt kural olarak ihtarla gerçekleşir; ifa günü birlikte belirlenmişse bu günün geçmesiyle ihtar gerekmez. Haksız fiilde temerrüt, fiilin gerçekleştiği tarihte başlar. İhtar yoksa faiz çoğu zaman dava veya takip tarihinden istenebilir.
Sözleşmede istenen her faiz oranı geçerli midir?
Adi işlerde hayır. TBK m. 88/2'ye göre akdi faiz kanuni faizin yüzde elli fazlasını, TBK m. 120/2'ye göre temerrüt faizi kanuni faizin yüzde yüz fazlasını aşamaz; aşan kısım geçersizdir. Ticari işlerde TTK m. 8/1 uyarınca oran serbestçe kararlaştırılabilir.
Bileşik faiz istenebilir mi?
Adi işlerde TBK m. 388/3 uyarınca faize faiz yürütülmesi kural olarak yasaktır. Ticari işlerde ve cari hesapta TTK m. 8/3 uyarınca üç aydan az olmamak üzere belirlenen dönemlerde bileşik faiz kararlaştırılabilir. Temerrüt faizine ayrıca temerrüt faizi istenmesi kural olarak mümkün değildir.
Güncel yasal faiz oranı nereden öğrenilir?
Kanuni faiz oranı Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenip Resmî Gazete'de yayımlanır; avans faizi oranı ise TCMB tarafından duyurulur. Oranlar dönemsel olarak değiştiğinden hesaplamada ilgili dönemde yürürlükte olan oranın resmî kaynaktan teyit edilmesi gerekir.
Temerrüt faizi zararımı karşılamıyorsa ne olur?
TBK m. 122 uyarınca alacaklının uğradığı zarar temerrüt faizini aşıyorsa, borçlu kusursuz olduğunu ispat edemedikçe bu aşkın zararı da gidermekle yükümlüdür. Aşkın zararın varlığı ve miktarı alacaklı tarafından ispat edilmelidir.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye değildir.