Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru: dosyayı kabul edilemezlikten korumak.

Başvuruların büyük bölümü esasa hiç girilmeden düşüyor. Nedenleri çoğu zaman aynı: süre, tüketilmemiş yol, yanlış seçilmiş hak ve dördüncü derece mahkemesi beklentisi.

Beyaz mermer sütunlar ve kemerli galeri; yüksek mahkeme binalarının taş mimarisini andırıyor

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru, kamu gücünün Anayasa'da güvence altına alınan ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile Türkiye'nin taraf olduğu ek protokollerin kapsamındaki bir temel hakkı ihlal ettiği iddiasıyla yapılır (Anayasa m. 148; 6216 sayılı Kanun m. 45). Olağan kanun yolları tüketilmiş olmalıdır. Süre, yolların tüketildiği tarihten, yol öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren 30 gündür (m. 47/3).

Başvurunun kısa iskeleti

Bireysel başvuru bir kanun yolu değildir. Anayasa Mahkemesi derece mahkemesinin kararını "doğru mu, yanlış mı" diye denetlemez; yalnız bir temel hakkın ihlal edilip edilmediğine bakar. Bu ayrım kavrandığında, başvuruların neden büyük çoğunlukla kabul edilemez bulunduğu da anlaşılır: dosyaların önemli bir kısmı aslında üçüncü bir temyiz dilekçesidir.

Başvuru, Mahkemenin belirlediği form doldurularak ve ekleri konularak yapılır. Form doğrudan Anayasa Mahkemesine verilebileceği gibi mahkemeler veya yurt dışı temsilcilikler aracılığıyla da gönderilebilir. Başvuru harcı her yıl güncellenir; ödeme gücü bulunmayanlar için adli yardım talep edilebilir. Avukatla başvuru zorunlu değildir, ancak vekil aracılığıyla yapılıyorsa vekâletnamenin eklenmesi gerekir.

İncelemeyi önce Komisyonlar yapar ve kabul edilebilirlik sorununu karara bağlar; esas inceleme Bölümlerde, ilke niteliğindeki meselelerde Genel Kurulda yürütülür. 6216 sayılı Kanun'un geçici 1. maddesi uyarınca yalnız 23 Eylül 2012'den sonra kesinleşen işlem ve kararlar başvuru konusu olabilir.

Kabul edilemezliğe giden sık hatalar

Aşağıdaki hatalar, Mahkemenin kabul edilemezlik kararlarında en sık karşılaşılan gerekçelerle örtüşür. Sıralama, uygulamada görülme sıklığından çok dosyanın hangi aşamada düştüğüne göre yapılmıştır.

1. Süreyi tebliğden saymak, öğrenmeyi atlamak

Kanun "yolların tüketildiği tarih" der; Mahkeme uygulamasında bu, kesin kararın başvurucu veya vekili tarafından öğrenildiği tarih olarak anlaşılır. Çoğu dosyada öğrenme, gerekçeli kararın tebliğiyle gerçekleşir. Ancak karar tebliğden önce başka yoldan öğrenilmişse, örneğin vekil dosyayı UYAP üzerinden inceleyip gerekçeli kararı görmüşse ya da karar duruşmada yüze karşı açıklanmışsa, sürenin daha erken başlatıldığı kararlar vardır. Bu nedenle tebliğ tarihini beklemek güvenli bir varsayım değildir; dosyadaki ilk öğrenme izi ayrıca kontrol edilmelidir.

Süre kaçırılmışsa tek çıkış m. 47/5'teki haklı mazeret kuralıdır: mazeret belgelendirilerek, mazeretin ortadan kalktığı tarihten itibaren on beş gün içinde başvurulabilir. Mazeretin kabulü istisnaidir; ağır hastalık gibi başvurucunun iradesi dışındaki engeller dışında nadiren uygulanır.

2. Kanun yollarını şeklen tüketip özünü tüketmemek

İstinaf ve temyiz yollarının kullanılmış olması tek başına yetmez. İhlal iddiasının özünün derece mahkemeleri önünde de ileri sürülmüş olması beklenir. Örneğin tanığın dinlenmemesinden doğan bir adil yargılanma şikâyeti istinaf dilekçesinde hiç dile getirilmemişse, Anayasa Mahkemesi bu iddiayı ilk kez kendisine sunulmuş sayarak başvuru yollarının tüketilmediği sonucuna varabilir. Kanun yoluna gidilmeden verilen feragat veya süre kaçırma da aynı sonucu doğurur.

3. Mahkemeyi dördüncü derece mahkemesi gibi görmek

Delillerin takdiri, olguların tespiti ve kanunun yorumu kural olarak derece mahkemelerine aittir. "Bilirkişi raporu hatalıydı", "tanık beyanları yanlış değerlendirildi" türünden iddialar, keyfîlik veya bariz takdir hatası gösterilmedikçe kanun yolu şikâyeti sayılır ve açıkça dayanaktan yoksunluk nedeniyle kabul edilemez bulunur. Başvuruda anlatılması gereken, sonucun yanlışlığı değil, sürecin hangi güvenceyi çiğnediğidir: gerekçesiz karar, silahların eşitliğinin bozulması, makul sürenin aşılması gibi.

4. Ortak koruma alanı dışında kalan hakkı seçmek

Bireysel başvuru yalnız Anayasa ile AİHS'in ortak koruma alanındaki haklar için açıktır. Anayasa'da yer alıp Sözleşme kapsamında olmayan bazı sosyal haklar bu alanın dışında kalabilir. Konu bakımından bir sınır daha vardır: vergi gibi kamu hukuku uyuşmazlıklarında adil yargılanma hakkının uygulanabilirliği tartışmalıdır; aynı dosya mülkiyet hakkı yönünden ayrıca değerlendirilebilir. Hakkın doğru seçilmesi, başvurunun esasa girip girmeyeceğini doğrudan belirler.

Siyah beyaz mermer sütun dizisi ve parlak taş zeminli uzun koridor

5. Kanunu veya yönetmeliği doğrudan hedef almak

m. 45/3 uyarınca yasama işlemleri ve düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamaz. Bir kanun hükmünün Anayasa'ya aykırı olduğu düşünülüyorsa, başvuru o hükmün başvurucuya uygulanmasıyla doğan somut işleme veya karara yöneltilir. Soyut norm denetimi isteyen başvurular konu bakımından yetkisizlikten düşer.

6. Kişisel ve güncel etkilenmeyi göstermemek

m. 46, başvurucunun ihlal nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkının doğrudan etkilenmiş olmasını arar. Bir derneğin üyeleri adına, bir şirketin ortağının şirket adına başvurması tipik sorunlu örneklerdir. Kamu tüzel kişileri bireysel başvuru yapamaz; özel hukuk tüzel kişileri ise yalnız tüzel kişiliklerine ait hakları için başvurabilir. Yabancılar, yalnız Türk vatandaşlarına tanınan haklar bakımından başvuru hakkına sahip değildir.

7. Önemsiz zarar ve anayasal önem eşiği

m. 48/2'ye göre anayasal uygulama ve yorum ya da temel hakların kapsamının belirlenmesi açısından önem taşımayan ve başvurucunun önemli bir zarara uğramadığı başvurular kabul edilemez bulunabilir. Küçük parasal uyuşmazlıklar bu eşikte sık takılır; başvuruda iddianın neden anayasal önem taşıdığının ayrıca açıklanması, bu riski azaltır.

8. Formu dağınık doldurmak

Formdaki olay anlatımı, ihlal iddiası ve talep bölümleri birbirine karışırsa Mahkeme hangi işlemin hangi hakkı ihlal ettiğini kendisi kurmak zorunda kalmaz; iddiaların temellendirilmediğini söyler. Her ihlal iddiasının ayrı başlıkta, ilgili hak ve somut olguyla eşleştirilerek yazılması, kesin karar, ilk derece ve kanun yolu kararlarının, tebliğ belgesinin ve kritik dilekçelerin eklenmesi beklenir. Eksik belge için Mahkeme süre verebilir; süre içinde tamamlanmazsa başvuru reddedilir.

Kabul edilemezlik nedenleri bir tabloda

NedenDayanakTipik görünümü
Süre aşımı6216 s. K. m. 47/330 gün, öğrenme tarihinden sayılmadan aşılmış
Başvuru yollarının tüketilmemesim. 45/2İstinaf/temyiz yapılmamış veya iddia derece mahkemesinde ileri sürülmemiş
Konu bakımından yetkisizlikm. 45/1, 45/3Ortak alan dışındaki hak; kanun veya düzenleyici işlem
Kişi bakımından yetkisizlikm. 46Doğrudan etkilenmemiş başvurucu; kamu tüzel kişisi
Zaman bakımından yetkisizlikGeçici m. 123 Eylül 2012'den önce kesinleşmiş işlem
Açıkça dayanaktan yoksunlukm. 48/2Delil takdirine ve yoruma yönelik kanun yolu şikâyeti
Önemli zarar ve anayasal önem eksikliğim. 48/2Küçük parasal uyuşmazlık, genel nitelikli şikâyet

Makul süre ve gerekçe: en sık ileri sürülen iki iddia

İhlal kararlarının önemli bir kısmı iki başlıkta toplanır. Birincisi makul sürede yargılanma hakkıdır. Mahkeme sürenin makul olup olmadığını davanın karmaşıklığı, yargılama derecelerinin sayısı, tarafların ve yetkililerin tutumu ile başvurucunun davadaki menfaatinin niteliği gibi ölçütlerle değerlendirir; sabit bir yıl sınırı yoktur. Makul süre şikâyetleri için 6384 sayılı Kanun'la Adalet Bakanlığı bünyesinde Tazminat Komisyonu yolu öngörülmüş, kapsamı sonraki değişikliklerle (7145 sayılı Kanun dâhil) genişletilmiştir; Mahkeme bu yolun kapsamına giren dosyalarda önce Komisyona başvurulmasını arayabilir. Kapsamın ve tarih sınırlarının güncel metinden teyidi gerekir.

İkincisi gerekçeli karar hakkıdır. Derece mahkemesinin, sonucu etkileyebilecek nitelikteki bir iddia veya savunmayı hiç karşılamadan geçmesi bu hak yönünden ihlal sonucunu doğurabilir. Ancak Mahkeme her argümana ayrı ayrı cevap verilmesini beklemez; yalnız davanın sonucuna etkili ve açıkça ileri sürülmüş iddiaların karşılanıp karşılanmadığına bakar. Başvuruda hangi iddianın derece mahkemesince yanıtsız bırakıldığını, dilekçe tarihi ve sayfasıyla göstermek bu nedenle belirleyicidir. Kişi özgürlüğü, ifade özgürlüğü ve mülkiyet hakkı da başvurularda sık karşılaşılan diğer haklardır.

Başvuru Mahkemede hangi aşamalardan geçer?

Form Mahkemeye ulaştığında önce şekil yönünden ön inceleme yapılır: formun eksiksiz doldurulup doldurulmadığı, harcın ödenip ödenmediği, vekâletname ve temel belgelerin eklenip eklenmediği kontrol edilir. Eksiklik varsa tamamlanması için süre verilir; bu aşamada verilen ret kararı esasa ilişkin değildir, ama yeniden başvuru için 30 günlük süre çoğu zaman çoktan dolmuş olur.

Şekil engelini aşan dosya kabul edilebilirlik incelemesine gider. Kabul edilemezliği açıkça belli olan dosyalar bu aşamada Komisyonda sonuçlanır; tereddüt varsa ya da dosya ilke niteliği taşıyorsa kabul edilebilirlik ve esas birlikte Bölümde ele alınabilir. Esas incelemeye geçilen dosyalarda başvuru Adalet Bakanlığına bildirilir; Bakanlık görüşünü sunabilir ve bu görüş başvurucuya iletilerek cevap verme imkânı tanınır. Bakanlık görüşüne verilen cevap, derece mahkemesinde ileri sürülmüş argümanların Mahkemenin kendi ölçütleriyle yeniden kurulabileceği son yazılı aşamadır; yeni olgu ekleme yeri değildir. Dosyanın sonuçlanma süresi önceden kestirilemez ve iş yüküne göre değişir. Bu uzun bekleme döneminde başvurucunun dosyayı takip etmediği anlaşılırsa başvuru düşürülebilir; tebligat adresindeki veya vekildeki değişikliklerin Mahkemeye bildirilmesi bu yüzden usul açısından önem taşır.

Tedbir ne zaman istenebilir?

Bireysel başvuru, derece mahkemesi kararının infazını kendiliğinden durdurmaz. Mahkeme, başvurucunun yaşamı ile maddi veya manevi bütünlüğü üzerinde ciddi bir tehlike bulunduğunu tespit ederse tedbir kararı verebilir. Uygulamada bu kapsam dardır; para alacağının tahsili, tahliye veya disiplin cezası gibi konularda tedbir talepleri genellikle reddedilir. Tedbir talebinin gerekçesi, tehlikenin ciddiyeti ve yakınlığı üzerine kurulmalıdır.

İhlal kararı sonrası ne olur?

Mahkeme ihlal tespit ederse, ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmeder (m. 50/1). İhlal bir mahkeme kararından kaynaklanıyorsa dosya yeniden yargılama yapılmak üzere ilgili mahkemeye gönderilir; m. 50/2 uyarınca mahkeme yeniden yargılamayla yükümlüdür ve ihlali ortadan kaldıracak şekilde karar verir. Yeniden yargılamanın yararı bulunmayan durumlarda başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir. Maddi tazminat talebinde zarar ile ihlal arasındaki illiyet bağının gösterilmesi ve belgelerin sunulması beklenir.

Anayasa Mahkemesinin kabul edilemezlik veya ret kararından sonra Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvuru yolu açıktır. 15 No.lu Protokol ile bu süre iç hukuktaki kesin karardan itibaren dört aya indirilmiştir. İki başvurunun aynı ihlal iddialarını taşıması, Strazburg aşamasında da iç hukuk yollarının tüketildiğini göstermek açısından önem taşır.

AYM içtihadı başvuruya nasıl taşınır?

İyi kurulmuş bir başvuru, Mahkemenin aynı hak hakkındaki ilke kararlarının diliyle konuşur: ölçülülük, makul süre, gerekçeli karar hakkı, silahların eşitliği gibi kavramlar Mahkemenin kendi kararlarında nasıl tanımlandıysa öyle kullanılır. Bunun için benzer olayda verilmiş ihlal ve kabul edilemezlik kararlarını birlikte okumak gerekir; yalnız ihlal kararlarına bakan araştırma, dosyanın hangi eşikte düşebileceğini göstermez. Kızılelma AI'nin emsal karar araması Anayasa Mahkemesi kararlarını da olay örgüsüne göre tarar ve gerekçe pasajını kaynağıyla gösterir; arama tekniği için içtihat araştırması yazısına bakılabilir. Başvurunun dayandığı derece mahkemesi kararlarının kanun yolu süreleri ise istinaf ve temyiz süreleri rehberinde özetlenmiştir; kişi özgürlüğüne ilişkin dosyalarda tutuklamaya itiraz yolunun tüketilmesi ayrıca önem kazanır.

Her başvuru kendi olgularına göre değerlendirilir. Sürenin hesaplanması ve hangi hakkın ileri sürüleceği gibi kararların, dosyayı tanıyan bir avukatla birlikte verilmesi en sağlıklı yoldur.

AYM içtihadını olay örgüsüyle tarayın

Benzer ihlal iddialarında Anayasa Mahkemesinin kararlarını bulun, başvuru gerekçesini kaynaklı kurun.

Ücretsiz Deneyin

Sık Sorulan Sorular

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru süresi ne kadardır?

6216 sayılı Kanun m. 47/3'e göre süre, başvuru yollarının tüketildiği tarihten, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren 30 gündür. Mahkeme uygulamasında süre, kesin kararın başvurucu veya vekili tarafından öğrenildiği tarihten başlatılır; bu çoğu zaman tebliğ tarihidir ama daha erken bir öğrenme varsa o esas alınabilir.

Süre kaçırılırsa bireysel başvuru yapılabilir mi?

Haklı bir mazeret nedeniyle süre geçirilmişse, mazeret belgelendirilerek mazeretin kalktığı tarihten itibaren on beş gün içinde başvuru yapılabilir. Mazeretin kabulü istisnaidir ve Mahkemenin takdirindedir.

Bireysel başvuru için avukat zorunlu mu?

Hayır. Başvurucu formu kendisi doldurup başvurabilir. Vekil aracılığıyla başvuruluyorsa vekâletnamenin eklenmesi gerekir. Ödeme gücü bulunmayanlar başvuru harcı için adli yardım isteyebilir.

Bireysel başvuru derece mahkemesi kararının infazını durdurur mu?

Kendiliğinden durdurmaz. Mahkeme, başvurucunun yaşamı ile maddi veya manevi bütünlüğü üzerinde ciddi bir tehlike bulunduğu durumlarda tedbir kararı verebilir. Bu kapsam dar yorumlanır.

Kanun hükmüne karşı doğrudan bireysel başvuru yapılabilir mi?

Hayır. 6216 sayılı Kanun m. 45/3 uyarınca yasama işlemleri ve düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamaz. Başvuru, o hükmün başvurucuya uygulanmasıyla ortaya çıkan somut işlem veya karara karşı yöneltilir.

İhlal kararı verilirse ne olur?

Mahkeme ihlalin ve sonuçlarının giderilmesi için gerekenlere hükmeder. İhlal bir mahkeme kararından kaynaklanıyorsa dosya yeniden yargılama için ilgili mahkemeye gönderilir ve mahkeme yeniden yargılama yapmakla yükümlüdür. Uygun durumlarda tazminata da hükmedilebilir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye değildir.

İlgili Yazılar