Ayıplı mal ve seçimlik haklar: iade, indirim, onarım ya da değişim.

6502 sayılı Kanun'un tüketiciye tanıdığı dört seçimlik hak, satıcının yükümlülük süreleri, zamanaşımı ve hakem heyeti ile tüketici mahkemesi arasındaki yol ayrımı.

Kapağı açılmış çamaşır makinesinin motoru, kayışı ve kabloları

Ayıplı mal, teslim anında sözleşmeye, ambalaj veya reklamda bildirilen niteliklere ya da kullanım amacına aykırı olan maldır (6502 sayılı Kanun m. 8). Tüketici, m. 11 uyarınca sözleşmeden dönme, bedel indirimi, ücretsiz onarım veya ayıpsız misliyle değiştirme haklarından birini seçebilir. Talepler teslimden itibaren 2 yıllık zamanaşımına tabidir; uyuşmazlık değerine göre tüketici hakem heyeti veya tüketici mahkemesi görevlidir.

Bir bakışta

BaşlıkKural
Kanun dayanağı6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m. 8-12
Seçimlik haklarSözleşmeden dönme, bedel indirimi, ücretsiz onarım, ayıpsız misliyle değişim
Onarım / değişim süresiTalepten itibaren azami 30 iş günü (konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda 60 gün)
ZamanaşımıTeslimden itibaren 2 yıl; konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda 5 yıl; hile varsa uygulanmaz
Başvuru merciiParasal sınırın altında tüketici hakem heyeti, üstünde tüketici mahkemesi
Ön şartTüketici mahkemesinde açılacak bazı davalarda arabuluculuk dava şartı (m. 73/A)
Parasal sınırlarHer yıl yeniden belirlenir; başvuru tarihinde yürürlükteki tutar teyit edilmelidir
Bir cihazın iç aksamındaki parçayı elle söken teknisyen, yakın çekim

Ayıplı mal nedir?

6502 sayılı Kanun'un 8. maddesi ayıplı malı geniş tanımlar. Bir mal şu hâllerde ayıplı kabul edilir:

  • Tüketiciye teslim anında taraflarca kararlaştırılmış olan sözleşmeye uygun olmaması;
  • Ambalaj, etiket, tanıtma ve kullanma kılavuzu, internet portalı ya da reklam ve ilanlarda bildirilen niteliklere aykırılık;
  • Satıcı tarafından bildirilen veya teknik düzenlemesinde tespit edilen niteliği taşımaması;
  • Benzerleri ile aynı kullanım amacını karşılamaması, tüketicinin makul olarak beklediği faydaları azaltan veya ortadan kaldıran maddi, hukuki ya da ekonomik eksiklikler içermesi.

Kanun, ayıbın türüne göre ayrım yapar: maddi ayıp (malın fiziksel kusuru), hukuki ayıp (malın kullanımını engelleyen hukuki eksiklik) ve ekonomik ayıp (örneğin beklenenden çok yüksek tüketim) bunların başlıcalarıdır. Ayrıca montaj talimatındaki eksiklik veya satıcının yaptığı hatalı montaj da ayıp kapsamında değerlendirilir.

Tüketicinin seçimlik hakları nelerdir?

6502 sayılı Kanun m. 11, malın ayıplı olduğunun anlaşılması hâlinde tüketiciye dört hak tanır:

HakSonuçUygulamada dikkat edilen nokta
Sözleşmeden dönmeMal iade edilir, bedel geri alınırAyıbın önemsiz olduğu iddiası satıcının en sık savunmasıdır
Bedel indirimiAyıp oranında satış bedelinden indirimİndirim oranı genellikle bilirkişi raporuyla belirlenir
Ücretsiz onarımTüm masraflar satıcıya ait onarımÜretici veya ithalatçıya karşı da kullanılabilir
Ayıpsız misliyle değişimAynı malın ayıpsız örneği teslim edilirMalın seri üretimi ve stok durumu önem taşır

Satıcı, tüketicinin seçtiği hakkı yerine getirmekle yükümlüdür. Bununla birlikte, seçilen hakkın yerine getirilmesi satıcı için orantısız güçlükler doğuracaksa tüketici diğer haklardan birini kullanabilir. Orantısızlığın tayininde malın ayıpsız değeri, ayıbın önemi ve diğer seçimlik haklara başvurunun tüketici açısından sorun teşkil edip etmeyeceği birlikte değerlendirilir. Seçimlik hakların yanında, koşulları varsa genel hükümlere göre tazminat talebi de mümkündür.

Ücretsiz onarım ve değişim taleplerinde satıcı, talebin kendisine yöneltilmesinden itibaren azami otuz iş günü içinde (konut veya tatil amaçlı taşınmazlarda altmış gün) bu talebi yerine getirmekle yükümlüdür. Bu sürede yerine getirilmeyen talep sonrasında tüketici diğer seçimlik haklarını kullanmakta serbesttir.

Ayıplı maldan kimler sorumludur?

Seçimlik haklar kural olarak satıcıya karşı kullanılır. Ancak ücretsiz onarım hakkı bakımından satıcı, üretici ve ithalatçı müteselsilen sorumludur; tüketici bu hakkı üretici veya ithalatçıya karşı da kullanabilir. Satıcının malın ayıplı olduğunu bilmemesi, sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Garanti belgesi kapsamındaki haklar ise ayıba ilişkin bu hakların yerine geçmez, onlara ek olarak işler.

Satıcının tacir veya esnaf olmadığı, örneğin iki tüketici arasındaki ikinci el satışlarda 6502 sayılı Kanun değil, Türk Borçlar Kanunu'nun ayıba karşı tekeffül hükümleri (TBK m. 219 vd.) uygulanır. Bu ayrım, muayene ve ihbar külfeti başta olmak üzere sonuçları önemli ölçüde değiştirir.

Ayıplı mal zamanaşımı ne kadardır?

6502 sayılı Kanun m. 12'ye göre ayıplı maldan sorumluluk, ayıp daha sonra ortaya çıksa bile malın tesliminden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir. Konut veya tatil amaçlı taşınmaz mallarda bu süre beş yıldır. Ayıp ağır kusur veya hile ile gizlenmişse zamanaşımı hükümleri uygulanmaz. Bu sürelerin içinde kalmak için zamanaşımını kesen işlemlerin (başvuru, dava) zamanında yapılması gerekir.

6502 sayılı Kanun'a göre teslimden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların teslim tarihinde var olduğu kabul edilir ve bu durumda malın ayıplı olmadığını satıcı ispat eder; karine malın veya ayıbın niteliğiyle bağdaşmıyorsa uygulanmaz. Altı aydan sonra ortaya çıkan ayıplarda ayıbın teslim anında var olduğunu kural olarak tüketici ispat eder.

Ayıplı araç ve ayıplı hizmet dosyalarında neler farklıdır?

Uygulamada en yüksek değerli ayıplı mal uyuşmazlıkları sıfır ve ikinci el araç satışlarında görülür. Boyalı veya değişen parçanın satış sırasında bildirilmemesi, kilometre düşürülmesi, motor ve şanzıman arızalarının kısa sürede tekrar etmesi en sık iddialardır. Bu dosyalarda ayıbın teslim anında var olup olmadığı, ekspertiz raporları ve servis kayıtlarıyla kurulur; aracın satıcısının galeri gibi ticari bir işletme olup olmaması ise 6502 sayılı Kanun'un uygulanıp uygulanmayacağını belirler.

Mal yerine hizmet söz konusuysa 6502 sayılı Kanun'un ayıplı hizmete ilişkin hükümleri (m. 13-16) devreye girer. Ayıplı hizmette tüketici; hizmetin yeniden görülmesi, hizmet sonucu ortaya çıkan eserin ücretsiz onarımı, ayıp oranında bedelden indirim veya sözleşmeden dönme haklarından birini kullanabilir. Hizmetin yeniden görülmesi veya ücretsiz onarım talebi de benzer şekilde makul ve kanunda öngörülen süreler içinde yerine getirilmelidir. Ayıplı hizmette zamanaşımı da kural olarak iki yıl olarak düzenlenmiştir.

Hem ayıplı mal hem ayıplı hizmet dosyalarında uyuşmazlığın değeri, talep edilen hakka göre belirlenir: sözleşmeden dönmede malın bedeli, bedel indiriminde talep edilen indirim tutarı esas alınır. Bu değer, hakem heyeti ile mahkeme arasındaki yol ayrımını ve harç hesabını doğrudan etkilediği için başvurudan önce dikkatle hesaplanmalıdır. Garanti süresi içinde aynı arızanın tekrarlanması gibi hâller ise ilgili yönetmelikte değişim talebini güçlendiren durumlar olarak düzenlenmiştir; yönetmeliğin güncel metni başvuru tarihinde kontrol edilmelidir.

Tüketici TKHK ile TBK arasında nasıl bir fark var?

Konu6502 sayılı Kanun (tüketici işlemi)TBK m. 219 vd. (genel satış)
Uygulama alanıSatıcı ticari/mesleki amaçla, alıcı tüketiciTüketici işlemi sayılmayan satışlar
Muayene ve ihbarTüketici aleyhine katı bir külfet öngörülmezAlıcının muayene ve ihbar külfeti vardır (TBK m. 223)
Zamanaşımı2 yıl (taşınmazda 5 yıl)2 yıl (TBK m. 231); taşınmaz satışında farklı düzenleme
Uyuşmazlık merciiHakem heyeti / tüketici mahkemesiAsliye hukuk veya asliye ticaret mahkemesi

Başvuru süreci nasıl işler?

Ayıplı mal uyuşmazlıklarında süreç genellikle şu aşamalardan geçer:

  1. Ayıbın belgelenmesi: Fatura, garanti belgesi, servis fişleri, fotoğraf ve yazışmalar korunur; servis kayıtları tekrarlayan arızaların ispatında önem taşır.
  2. Seçimlik hakkın bildirilmesi: Tüketicinin hangi hakkı seçtiği satıcıya ispat edilebilir bir yolla (noter, iadeli taahhütlü posta, kayıtlı elektronik posta gibi) bildirilir.
  3. Sürenin izlenmesi: Onarım veya değişim talebinde 30 iş günlük sürenin dolup dolmadığı takip edilir.
  4. Merciin belirlenmesi: Uyuşmazlık değeri, o yıl için belirlenen parasal sınırla karşılaştırılarak tüketici hakem heyeti veya tüketici mahkemesi yolu belirlenir.
  5. Arabuluculuk kontrolü: Tüketici mahkemesinde açılacak davalarda m. 73/A kapsamında arabuluculuk dava şartının uygulanıp uygulanmadığı incelenir.
  6. Teknik inceleme: Hakem heyeti veya mahkeme, ayıbın varlığı ve kaynağı için çoğunlukla bilirkişi incelemesine başvurur; rapora itiraz hakkı saklıdır.

Tüketici mahkemesinde açılan davalar, tüketicinin yerleşim yeri mahkemesinde de açılabilir. Hakem heyeti başvurusu ise tüketicinin yerleşim yerindeki veya tüketici işleminin yapıldığı yerdeki hakem heyetine yapılabilir.

"Ayıplı mal dosyasında en güçlü delil çoğu zaman bilirkişi raporu değil, arızanın ilk günden itibaren tarih sırasıyla kayıt altına alınmış olmasıdır."

Kontrol listesi

  • İşlem bir tüketici işlemi mi (satıcı ticari veya mesleki amaçla mı hareket ediyor)?
  • Ayıbın türü (maddi, hukuki, ekonomik) ve ortaya çıktığı tarih belgelendi mi?
  • Seçimlik hak ispat edilebilir bir yolla satıcıya bildirildi mi?
  • Onarım veya değişim için 30 iş günlük süre takip edildi mi?
  • Teslimden itibaren 2 yıllık (taşınmazda 5 yıllık) zamanaşımı hesaplandı mı?
  • Uyuşmazlık değeri o yılın hakem heyeti parasal sınırıyla karşılaştırıldı mı?
  • Tüketici mahkemesi yolunda arabuluculuk dava şartı kontrol edildi mi?

Yapay zekâ ayıplı mal dosyalarında ne yapabilir?

Ayıplı araç, beyaz eşya veya konut dosyalarında sonucu çoğunlukla emsal kararlardaki "ayıbın önemi" ve "orantısızlık" değerlendirmeleri belirler. Kızılelma AI, bu emsalleri emsal karar arama modülüyle olay örgüsüne göre tarar; belge analizi ise servis fişleri ve faturalardaki tarih ve tutarları zaman çizelgesine dönüştürür. Avukatlar için yapay zeka olarak tasarlanan bu araçlar hukuki değerlendirmenin yerini almaz; araştırma ve taslak hazırlama süresini kısaltır. Tüketici uyuşmazlıklarında dijital araçların kullanımı hakkında tüketici hukukunda yapay zekâ yazısına da bakılabilir.

Tüketici dosyalarında emsal araştırmasını hızlandırın

Ayıplı mal ve ayıplı hizmet emsallerini saniyeler içinde tarayın, dilekçe taslağı oluşturun.

Ücretsiz Deneyin

Sık Sorulan Sorular

Ayıplı mal iadesi için süre ne kadardır?

6502 sayılı Kanun m. 12'ye göre ayıplı maldan sorumluluk, ayıp daha sonra ortaya çıksa bile teslimden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir; konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda süre beş yıldır. Ayıp ağır kusur veya hileyle gizlenmişse zamanaşımı uygulanmaz.

Tüketici hangi seçimlik hakları kullanabilir?

6502 sayılı Kanun m. 11'e göre tüketici sözleşmeden dönme, ayıp oranında bedel indirimi, ücretsiz onarım ve ayıpsız misliyle değiştirme haklarından birini seçebilir. Koşulları varsa genel hükümlere göre tazminat da talep edilebilir. Seçilen hak satıcı için orantısız güçlük doğuruyorsa tüketici diğer haklardan birini kullanabilir.

Satıcı ücretsiz onarımı ne kadar sürede yapmak zorundadır?

Ücretsiz onarım veya ayıpsız misliyle değişim talebi, talebin satıcıya yöneltilmesinden itibaren azami otuz iş günü içinde yerine getirilmelidir. Konut veya tatil amaçlı taşınmazlarda bu süre altmış gündür. Süre içinde yerine getirilmeyen talep sonrasında tüketici diğer seçimlik haklarını kullanabilir.

Ayıplı mal için hakem heyetine mi mahkemeye mi başvurulur?

Uyuşmazlık değeri o yıl için belirlenen parasal sınırın altındaysa tüketici hakem heyetine, üstündeyse tüketici mahkemesine başvurulur. Parasal sınırlar her yıl yeniden belirlendiğinden başvuru tarihindeki tutarın teyit edilmesi gerekir. Tüketici mahkemesinde açılacak bazı davalarda arabuluculuk dava şartıdır.

İkinci el bir eşyayı bireysel satıcıdan aldıysam tüketici kanunu uygulanır mı?

Satıcı ticari veya mesleki amaçla hareket etmiyorsa işlem tüketici işlemi sayılmaz ve 6502 sayılı Kanun uygulanmaz. Bu durumda Türk Borçlar Kanunu'nun ayıba karşı tekeffül hükümleri (TBK m. 219 vd.) devreye girer; alıcının muayene ve ihbar külfeti bulunur. Somut durumun bir avukatla değerlendirilmesi yerinde olur.

Ücretsiz onarım hakkı üreticiye karşı da kullanılabilir mi?

Evet. Ücretsiz onarım hakkı bakımından satıcı, üretici ve ithalatçı müteselsilen sorumludur; tüketici bu hakkı satıcının yanı sıra üretici veya ithalatçıya karşı da kullanabilir. Sözleşmeden dönme, bedel indirimi ve değişim hakları ise kural olarak satıcıya karşı ileri sürülür.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye değildir.

İlgili Yazılar