Kısa cevap: Anlaşmalı boşanma, TMK m. 166/3 uyarınca evliliğin en az bir yıl sürmüş olması, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin açtığı davayı diğerinin kabul etmesi, hâkimin tarafları bizzat dinlemesi ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin düzenlemeyi (protokolü) uygun bulması şartlarına bağlıdır. Görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi bulunmayan yerde asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla bakar.
Bir bakışta: anlaşmalı boşanma
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Evlilik süresi | En az bir yıl sürmüş olmalı | TMK m. 166/3 |
| Başvuru biçimi | Ortak başvuru veya bir eşin davasının diğerince kabulü | TMK m. 166/3 |
| Dinleme | Hâkim eşleri bizzat dinler; vekil yeterli sayılmaz | TMK m. 166/3 |
| Görevli mahkeme | Aile mahkemesi (yoksa asliye hukuk, aile mahkemesi sıfatıyla) | 4787 sayılı Kanun |
| Yetkili mahkeme | Eşlerden birinin yerleşim yeri veya son altı ay birlikte oturulan yer | TMK m. 168 |
| Arabuluculuk | Boşanma, arabuluculuğa elverişli uyuşmazlıklardan sayılmaz | 6325 sayılı Kanun m. 1/2 |
| Harç ve giderler | Dava tarihinde yürürlükteki tarifeye göre; tarifenin teyidi gerekir | Harçlar Kanunu |
Anlaşmalı boşanmanın şartları nelerdir?
TMK m. 166/3, evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebine dayanan boşanmanın özel bir görünümünü düzenler. Bu fıkraya göre evlilik en az bir yıl sürmüş ise eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde evlilik birliğinin temelinden sarsılmış olduğu kabul edilir. Başka bir ifadeyle bu yolda kusur ve sarsılmanın ispatı aranmaz; kanun, anlaşmayı bir karine olarak bağlar.
Bu karinenin işlemesi için dört unsurun birlikte bulunması gerekir:
- Bir yıllık süre: Süre, evlenme tarihinden dava tarihine kadar hesaplanır. Bir yıl dolmadan açılan davada anlaşmalı boşanma hükmü uygulanamaz; dava ancak genel hükümlere göre (çekişmeli olarak) incelenebilir.
- Ortak irade: Eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin açtığı davayı diğerinin açıkça kabul etmesi gerekir.
- Bizzat dinleme: Hâkim, iradenin serbestçe açıklandığını tarafları bizzat dinleyerek kanaat edinmek zorundadır. Bu nedenle eşlerin duruşmada hazır bulunması aranır; vekil aracılığıyla yapılan beyan bu şartı karşılamaz.
- Hâkimin uygun bulması: Boşanmanın mali sonuçları ve çocukların durumu hakkında tarafların kabul ettiği düzenlemenin hâkimce uygun bulunması gerekir. Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatini gözeterek düzenlemede gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir; bu değişikliklerin taraflarca kabulü hâlinde boşanmaya karar verilir.
Protokolde hangi konular düzenlenir?
Kanun "protokol" kelimesini kullanmaz; ancak uygulamada boşanmanın mali sonuçları ve çocukların durumuna ilişkin düzenleme, tarafların imzaladığı yazılı bir metin olarak dosyaya sunulur. Protokolün eksiksiz olması, yargılamanın tek duruşmada tamamlanabilmesi bakımından belirleyici bir unsurdur. Genellikle şu başlıkların ele alınması beklenir:
- Velayet: Ortak çocukların velayetinin kime bırakılacağı. Velayet konusunda hâkim, tarafların anlaşmasıyla bağlı değildir; çocuğun üstün yararını re'sen gözetir (TMK m. 182).
- Kişisel ilişki: Velayet kendisine verilmeyen ebeveynle çocuk arasındaki kişisel ilişkinin gün, saat, bayram ve tatil dönemleri bakımından ayrıntılı biçimde düzenlenmesi.
- İştirak nafakası: Çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılma miktarı ve varsa artış esası (TMK m. 182/2).
- Yoksulluk nafakası: Talep edilip edilmediği; talep varsa miktarı ve artış esası (TMK m. 175). Nafakadan karşılıklı vazgeçme de protokolde açıkça yazılabilir.
- Maddi ve manevi tazminat: Talep edilip edilmediği ya da karşılıklı feragat (TMK m. 174).
- Mal rejiminin tasfiyesi ve eşyalar: Taşınmaz, araç, banka hesapları, ziynet eşyası ve ev eşyalarının paylaşımı ya da bu taleplerin saklı tutulması.
- Yargılama giderleri ve vekâlet ücreti: Kimin üzerinde bırakılacağı.
- Kanun yolu: Tarafların kanun yoluna başvurmayacaklarına ilişkin beyanları, uygulamada kesinleşmeyi hızlandırmak amacıyla duruşmada tutanağa geçirilebilir.
Hâkim protokolü değiştirebilir mi?
Evet. TMK m. 166/3, hâkime tarafların ve çocukların menfaatini gözeterek düzenlemede gerekli gördüğü değişiklikleri yapma yetkisi tanır. Bu yetki en çok çocuklara ilişkin hükümlerde kullanılır: çocuğun ihtiyacıyla orantısız görünen iştirak nafakası, belirsiz bırakılmış kişisel ilişki takvimi ya da çocuğun üstün yararına aykırı görünen velayet düzenlemesi değişiklik gerekçesi olabilir.
Hâkimin önerdiği değişikliklerin her iki eşçe kabulü hâlinde boşanmaya karar verilir. Değişiklik kabul edilmezse anlaşmalı boşanma şartları oluşmaz; bu durumda davanın genel hükümlere göre çekişmeli boşanma olarak sürdürülüp sürdürülemeyeceği, dava dilekçesinin içeriği ve tarafların talepleri dikkate alınarak değerlendirilir. Yerleşik uygulamada, anlaşmanın sonradan bozulması hâlinde davanın kendiliğinden reddedilmesi yerine taraflara iddia ve savunmalarını genişletme imkânı tanındığı görülür.
Anlaşmalı boşanma ile çekişmeli boşanma arasındaki farklar
| Ölçüt | Anlaşmalı boşanma | Çekişmeli boşanma |
|---|---|---|
| Dayanak | TMK m. 166/3 | TMK m. 161–166/1-2 ve 166/4 |
| Evlilik süresi şartı | En az bir yıl | Yok |
| Kusur ve ispat | Aranmaz (karine) | Boşanma sebebi ve kusur ispat edilir |
| Tarafların dinlenmesi | Hâkim eşleri bizzat dinler | Vekil aracılığıyla takip mümkün |
| Fer'i sonuçlar | Protokolle belirlenir, hâkim denetler | Talep ve deliller üzerinden hâkim karar verir |
| Yaklaşık süre | Çoğu zaman tek duruşma | Tanık, bilirkişi ve sosyal inceleme nedeniyle uzun |
Dava süreci hangi aşamalardan oluşur?
- Protokolün hazırlanması: Eşler mali sonuçlar ve çocuklara ilişkin düzenlemeyi yazılı hâle getirir ve imzalar.
- Dava dilekçesi: Ortak dilekçe ya da bir eşin dilekçesi, protokolle birlikte yetkili aile mahkemesine sunulur.
- Duruşma: Hâkim eşleri bizzat dinler, iradelerinin serbestçe açıklandığını ve protokolün içeriğini tutanağa geçirir.
- Karar: Şartlar oluşmuşsa boşanmaya ve protokolün onaylanmasına karar verilir; protokol hükmün bir parçası olur.
- Kesinleşme: Gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki haftalık istinaf süresinin geçmesi ya da kanun yolundan feragat ile karar kesinleşir (HMK m. 345); kesinleşen karar nüfus kayıtlarına işlenir.
Kararın kesinleşmesinden sonra protokoldeki nafaka ve parasal yükümlülükler ilam niteliği kazanır ve icra yoluyla takip edilebilir. Çocukla kişisel ilişki düzenlemesinin yerine getirilmesi ise kendine özgü usule tabidir.
Sık görülen eksiklikler nelerdir?
Uygulamada protokollerin reddedilmesine ya da sonradan uyuşmazlık doğmasına yol açan eksiklikler belirli kalıplar izler. Belirsiz ifadeler (örneğin "makul ölçüde görüşme" ya da "uygun bir nafaka") icra aşamasında uygulanamaz. Mal paylaşımının hiç anılmaması, ileride katılma alacağı veya değer artış payı davasına kapı açabilir; mal rejiminin tasfiyesine ilişkin talepler protokolde açıkça düzenlenmez ya da saklı tutulmazsa, bu taleplerin kapsamı tartışma konusu olabilir. Ziynet eşyalarının akıbetinin belirtilmemesi de sık rastlanan bir eksikliktir. Nafakaya ilişkin artış esasının belirlenmemesi, her yıl ayrı bir uyarlama davası ihtiyacı doğurabilir.
Bir başka önemli nokta, protokolün yalnızca boşanma kararıyla birlikte hüküm ifade etmesidir. Anlaşmalı boşanma gerçekleşmezse, protokoldeki mali feragatlerin bağlayıcılığı da tartışmalı hâle gelir. Bu nedenle protokol metninin dava açılmadan önce bir avukat tarafından somut duruma göre değerlendirilmesi önem taşır.
Nafaka ve velayet sonradan değiştirilebilir mi?
Protokolle belirlenen ve hükme dönüşen düzenlemelerin bir bölümü, koşullar değiştiğinde yeniden ele alınabilir. Tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirmesi hâlinde irat biçimindeki nafakanın artırılması ya da azaltılması istenebilir (TMK m. 176/4). Yoksulluk nafakası alacaklısının yeniden evlenmesi hâlinde nafaka kendiliğinden kalkar; evlenmeksizin fiilen evliymiş gibi yaşama, haysiyetsiz hayat sürme gibi durumlarda ise mahkeme kararıyla kaldırılabilir (TMK m. 176/3).
Velayet bakımından da durumun önemli ölçüde değişmesi hâlinde hâkim, re'sen veya ana ya da babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır (TMK m. 183). Kişisel ilişki düzenlemesi de çocuğun yararı gerektirdiğinde değiştirilebilir. Buna karşılık toplu ödeme biçiminde belirlenmiş tazminat veya mal paylaşımına ilişkin hükümler kural olarak kesin hükümdür ve aynı yolla değiştirilemez.
Anlaşmalı boşanma kararına karşı kanun yoluna gidilebilir mi?
Anlaşmalı boşanma kararı da genel kurallara göre istinaf incelemesine tabidir. Ancak boşanmaya kendi iradesiyle muvafakat eden eşin sonradan kararı istinafa taşıması, hukuki yararı ve iradenin serbestçe açıklanıp açıklanmadığı bakımından sınırlı bir çerçevede değerlendirilir. Uygulamada en sık tartışılan konular; iradenin sakatlandığı iddiası, protokolün hükme eksik ya da farklı geçirilmesi ve bir yıllık süre şartının gerçekleşmemesidir. Taraflar duruşmada kanun yolundan feragat ederse karar daha kısa sürede kesinleşir; bu beyanın sonuçlarının önceden bilinmesi önemlidir.
Yapay zekâ protokol hazırlığında nasıl destek olur?
Avukatlar için yapay zekâ araçları, protokol taslağının eksik başlık bakımından taranmasında, benzer uyuşmazlıklarda verilmiş emsal kararların bulunmasında ve protokol hükümlerinin icra edilebilirlik açısından gözden geçirilmesinde zaman kazandırabilir. Kızılelma AI üzerinde emsal karar arama ile anlaşmalı boşanma ve nafaka kararlarına ulaşmak, yüklenen bir protokol taslağını belge analiziyle incelemek ve dilekçe taslağı oluşturmak mümkündür. Hukuki değerlendirme ve son kontrol her zaman avukatta kalır.
Kontrol listesi
- Evlilik tarihi ile dava tarihi arasında en az bir yıl var mı?
- Velayet ve kişisel ilişki takvimi gün ve saat düzeyinde açık mı?
- İştirak ve yoksulluk nafakasının miktarı ve artış esası belirlenmiş mi?
- Maddi-manevi tazminat ve mal rejimi talepleri düzenlenmiş ya da açıkça saklı tutulmuş mu?
- Ziynet eşyası, araç, taşınmaz ve banka hesaplarının akıbeti yazılmış mı?
- Yargılama giderleri ve vekâlet ücretinin kime ait olacağı belirtilmiş mi?
- Eşlerin duruşmada bizzat hazır bulunması planlanmış mı?
Aile hukuku dosyalarında emsale hızla ulaşın
Anlaşmalı boşanma ve protokol denetimine ilişkin emsal kararlar, belge analizi ve dilekçe taslağı tek çalışma alanında.
Ücretsiz DeneyinSık Sorulan Sorular
Anlaşmalı boşanma için evliliğin ne kadar sürmüş olması gerekir?
TMK m. 166/3 uyarınca evliliğin en az bir yıl sürmüş olması gerekir. Süre evlenme tarihinden dava tarihine kadar hesaplanır; bir yıl dolmadan açılan davada anlaşmalı boşanma hükmü uygulanamaz.
Anlaşmalı boşanma davasında eşlerin duruşmaya katılması zorunlu mu?
Evet. Kanun, hâkimin tarafları bizzat dinlemesini şart koşar. Bu nedenle eşlerin duruşmada hazır bulunması gerekir; vekil aracılığıyla yapılan beyan bu şartı karşılamaz.
Hâkim anlaşmalı boşanma protokolünü değiştirebilir mi?
Evet. Hâkim tarafların ve çocukların menfaatini gözeterek gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Değişiklikler her iki eşçe kabul edilirse boşanmaya karar verilir; kabul edilmezse anlaşmalı boşanma şartları oluşmaz.
Anlaşmalı boşanmada velayet konusunda anlaşma hâkimi bağlar mı?
Bağlamaz. Velayet ve çocukla kişisel ilişki konusunda hâkim çocuğun üstün yararını re'sen gözetir; tarafların anlaşması çocuğun yararına aykırı görünüyorsa değişiklik önerilebilir.
Protokolde mal paylaşımı yazılmazsa ne olur?
Mal rejiminin tasfiyesine ilişkin talepler protokolde düzenlenmez ya da açıkça saklı tutulmazsa, bu taleplerin akıbeti ileride tartışma konusu olabilir. Bu nedenle mal rejimi talebinin düzenlenmesi ya da saklı tutulması önemlidir.
Anlaşmalı boşanma kararı ne zaman kesinleşir?
Gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki haftalık istinaf süresi geçince ya da taraflar kanun yolundan feragat edince karar kesinleşir ve nüfus kayıtlarına işlenir.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye değildir.